FRANSIZCA VE TÜRKÇE RENK ADLARI İÇEREN DEYİMLERİN KARŞILAŞTIRMALI*1 İNCELENMESİ
Nazmiye TOPÇU*2*

ÖZET: Bu çalışmada, Fransız ve Türk dillerindeki deyimlerden, renk adları içerenlerin karşılaştırmalı bir incelemesi yapılmıştır. Anadilde, gündelik iletişimde sıkça kullanılan, ancak yabancı dilde öğretim/öğrenim ve kullanımları pek kolay olmayan bu deyimlerin, önce her iki dilde de olup olmadıkları araştırılmıştır. Daha sonra renk adlarının yananlamları belirlenmiş ve bu yananlamların Fransızca ve Türkçe deyimlerde ne ölçüde örtüştükleri ya da birbirlerinden ne denli uzaklaştıkları gösterilmeye çalışılmlıştır.
Bu karşılaştırma Fransızca ve Türkçe deyimlerde en çok siyah (kara), beyaz ve kırmızı renk adlarının kullanıldığını göstermiştir. Öte yandan, Türkçe deyimlerde sarı, yeşil ve mavi gibi renklerin çok az; grinin ise hiç yer almadığı saptanmıştır.
Anahtar sözcükler: Fransızca ve Türkçe Deyimler, deyimlerde renkler.
ABSTRACT: A comparative analysis of the French and Turkish idioms with color names has been made in this study. It has been searched firstly whether it exists in both languages the idioms which are frequently used in daily communication in the native language but are not very easy to use in teaching and learning a foreign language. Subsequently, the connotations of color names have been stutied and it has been attempted to show to what extent these connotations overlap in Turkish and French idioms or how they differentiate from each other.
This comparison has shown that in both French snd Turkish idioms, black, white, red were more frequently used as color names. Furthermore, it has been concluded that the color names such as yellow, green and blue were rarely and grey never used in Turkish idioms.
Key words: French and Turkish idioms, colors in idioms.
1. GİRİŞ

İki dilin karşılaştırmalı incelemesi demek, üstü kapalı bir biçimde, bu dillerin sözcük, anlam, sözdizim, ses ya da yapı bakımından bazı ortak özelliklerinin olduğunu varsayıp, bu benzerliklerden harektle farklılıkların araştırılıp belirlenmesi demektir. Bu tür bir incelemenin amacı karşılaştırılan dilleri daha iyi tanımak, çeviri sorunlarına ışık tutmak ya da dillerin, anadil ve yabancı dil olarak öğretim/öğrenimlerini kolaylaştırıcı veriler toplamak olabilir. Dillerin akrabaılk dereceleri ya da tipolojik yakınlıkları ölçüsünde aralarındaki benzerlikler artar ya da azalır. Ayrı dil kökenlerine ait (Hind-Aprupa dilleri grubu: Fransızca; Ural-Altay dilleri grubu: Türkçe) ve tipolojik sınıflamada da farklı gruplarda yer alan (Türkçe: Bağlantılı diller; Fransızca: Bükümlü diller) Fransızca ve Türkçede sözcüksel, anlamsal, sözdizimsel, sesbilimsel ya da yapısal açıdan benzerlikten çok farklılıktan söz edilebilir. Ancak, deyimler ve atasözleri gibi bazı kalıplaşmış sözleri ele aldığımızda Fransızca ve Türkçe gibi birbirlerinden uzak dillerde bile, daha ilk bakışta, şaşırtıcı benzerliklerin varlığı dikkati çeker.
Hind-Avrupa dillerinde, İngilizce, Almanca ve Fransızca gibi çağdaş Batı dilleri başta olmak üzere, özellikle son on beş, yirmi yıldır karşılaştırmalı dilbilim çalışmalarına verilen önemin arttığı gözlenir. Özellikle nicel açıdan, İngilizcede yapılan araştırmaların düzeyine ulaşmasa da Fransızcada da diğer Avrupa dilleri (İspanyolca, İtalyanca v.b.) ile yapılan karşılaştırmalı dilbilim incelemelerine verilen önem yadsınamaz. Türkçeye gelince, genel olarak karşılaştırmalı dilbilim çalışmalarında son yıllarda önemli bir artış olsa da, deyimler, atasözleri ve diğer kalıplaşmış sözler gibi özel alanlarda karşılaştırmalı çalışmalar sınırlı kalmaktadır. Oysa, bu tür araştırmalar yabancı dil öğretiminde, öğrenme strateji ve yöntemlerinin belirlenmesinde önemli katkılar sağlar.
Bu nedenle, biz bu çalışmada, anadilde gündelik iletişimde kullanımlarına sıkça rastladığımız, ancak yabancı dilde öğrenim ve kullanımları pek kolay olmayan, kültürel simgelerin yoğun olduğu deyimlerden renk isimleri içerenleri inceleyeceğiz. Bu deyimler aracılığıyla, Türkçe ve Fransızca gibi birbirinden çok farklı dillerde düz anlam boyutunda neredeyse tamamen örtüşen renk isimlerinin, yan anlam boyutunda kültürel farklılıkların yanı sıra benzerliklerin de olup olmadığını göstermeye çalışacağız. Çalışmamızın örneklemini bugünün Fransızcasında kullanılan deyimlerden oluşturmaya özen göstereceğiz.
2. RENKLERDE EVRENSELLİK VE/YA DA KÜLTÜREL ÖZELLİKLER
Renklerin evrenselliği ve toplumlara, dönemlere, uygarlıklara göre değişik biçimlerde ortaya çıkan ve değişik biçimlerde tanımlanan, tamamen kültürel bir olgu olduğu savunulabilir. Sanat ile bilimin, fizik ile psikolojinin kesiştiği bir noktada yer alan renkler Aristo'dan Newton'a, Goethe'ye, Descartes'a; Leonard de Vinci'den W. Kandisky'ye, Klee'ye, J. İtten'e birçok fizikçi, düşünür, sanatçı ve renk kuramcısının farklı düşünceler ürettiği, değişik kavramlar geliştirdiği bir alan olmuştur. Örneğin, İlkçağ filozoflarından Empedocles, Rönesans filozoflarından Aristo ve resim kuramcısı Leon Battista Alberti dünyayı oluşturan dört temel ögeye farklı dönemlerde, farklı renkler vermişlerdir. Empedocles'e göre hava siyah, su beyaz, toprak sarı, ateş kırmızı; Aristo'ya göre hava beyaz, su beyaz, toprak çok renkli, ateş sarıdır. Buna karşın Alberti havayı mavi, suyu yeşil, toprağı bej, kül rengi, ateşi de kırmızı olarak algılamıştır (1,2). Tüm bu farklılıklara karşın, eğer renklerin her zaman ve her yerde bilginin ve varlığın her düzeyinde : evrenbilimsel, dinsel, varlıkbilimsel, gizemsel v.b., simgesel düşüncenin destekleri olarak varlıklarını sürdürdüklerini düşünürsek, onların simgesel özelliklerinin evrenselliğinden söz etmek pek yanlış olmaz. Örneğin, beyaz İslam geleneğinde ışığın, parlaklığın; Hıristiyan sanatında inancın; Kara Afrika inançlarında ise ölümün simgesidir(3). Ya da siyah İslam ve Hıristiyanlıkta bu dünyanın geçiciliğinden vazgeçip inanca sığınmanın (örneğin, din adamları ve mevlevilerin siyah mantoları) simgesidir. Ancak, görüldüğü gibi algılama ve yorumlar değişir ve her renk dönemlere, kültürlere göre değişik anlamlar kazanır, çünkü M. Brusatin'in de belirttiği gibi renkler cisimlerde ya da doğada var olan gerçekler değildir. “Renkler doğanın soyutlanmasının yansımasıdır ve doğanın içinde yapay bir kavram, yani bir betidir (1.s. 16). Bir başka değişle renkler hep bir dış gerçekliğe, bir nesneye, bir göndergeye bağlı olarak varlıklarını sürdürürler. Ayrıca renklerin var olabilmeleri için gerekli diğer bir koşul da ışıktır. Işık, uzam ve zaman etkenlerine bağlı olarak nesneler, dış gerçeklik ve bunun doğal sonucu olarak da renkler farklı algılanır, yorumlanır ve tanımlanır.
Batı kültürlerinde, tayfın henüz keşfedilmediği, Ortaçağın ilk dönemlerinde beyaz, siyah ve kırmızı dışında renk bilinmezken, bugün renklerin sayısının artmasının yanı sıra, her bir rengin tonlarında da çok çeşitlilik görülür. Bugün Avrupalılar grinin yüz ayrı çeşidinden, Eskimolar ise beyazın farklı tonlarından söz edebilirlerken, Fin ve Macar dillerinde turuncunun renk isimleri arasında yer almadığını görüyoruz. Sadece birkaçı ile yetindiğimiz bu örneklerden şu çıkarımı yapabiliriz : Her ülkenin, kültürün, kuşağın içinde bulunduğu evreni, dünyayı çevresindeki nesneleri kendine özgü bir algılama biçimi vardır. Ama, söz konusu insan olunca, yaşamın başka alanlarında olduğu gibi, renkler alanında da ortak noktaların, benzer algılamaların varlığı da kaçınılmaz oluyor. Bu benzerliklerin ya da farklılıkların en güzel kanıtları ise dildeki göstergelerdir.
Ön bilgilerimize dayanarak Fransızca ve Türkçede, dili renklendiren anlatım biçimlerinden deyimlerde bu tür bir ortak nokta olduğunu saptadık : Her iki dilde de beyaz, siyah, kırmızı, sarı, mavi, yeşil, pembe, gri, mor gibi renk isimlerini içeren deyimler vardır. Çalışmamızın bundan sonraki aşamalarında deyimlerde anlamı güçlendirmek, “renklendirmek”, canlı ve etkili kılmak için kullanılan renk isimlerinin Fransızca ve Türkçede simgesel anlamlarının benzerliklerini ve farklılıklarını inceleyeceğiz.

3.DEYİMLERDE RENKLER
Renk adlarını tek tek ele almadan önce, renk sözcüğünün de simgesel kullanımlarıyla Fransızca ve Türkçe deyimlerde yer aldığını belirtmek istiyoruz. Her iki dilde de renk sözcüğünün yananlamları olan canlılık, parlaklık, özellik, sevinç, düşünce ve görünüm (dışavurum) deyimlere de yansımıştır. Fransızcada annoncer la couleur *3**(“rengini göstermek”): niyetini açıkça söylemek; Türkçede aynı kavram sözdizimsel yapının olumsuzu ile ifade edilmiştir : Renk vermemek (düşünce, duygu, niyet v.b. açıkça söylemek). Fransızcada des gouts et des couleurs, on ne discute pas (“zevkler ve renkler tartışılmaz”: herkesin kendine özgü zevk ve düşüncelerinin olması hakkıdır.) deyiminde de renk sözcüğünün düşünce, görüş kavramlarını yansıttığını, ama aynı zamanda renklerin algılanışı ya da güzel, çirkin gibi değerlendirilmelerinin göreceliğine gönderme yapıldığı düşünülebilir. Bu deyimin sözdizimsel ve anlamsal düzeyde Türkçedeki zevklerle renkler tartışılmaz söz kalıbıyla tamamen örtüştüğünü görüyoruz. Ancak, gündelik dilde sıkça kullanıldığını düşündüğümüz bu deyimi hiçbir Türkçe sözlükte bulamadık. Görünüş, dışavurum kavramlarının aldatıcılığını ya da daha somutlaşıp elle tutulur bir özellik kazanmasını da Fransızca şu deyimlerde görüyoruz : sous couleur de “rengi altında”: bir şeyi bahane etmek, öyleymiş gibi göstermek; daha çok olumsuz şekliyle kullanılan on ne connaitra jamais la couleur (“rengini asla bilemeyeceğiz”) : bunu asla göremeyeceğiz ve il n'en a pas vu la couleur (“rengini görmedi”): hiçbir şey görmedi, para v.b. hiç eline geçmedi.
Beyazın, siyahın ve grinin karşıtı olarak renk, Türkçede renk vermek(katmak) deyiminde sevinçli, canlı bir özellik kazandırma anlamında kullanılmıştır. Fransızcada ise yalnız özellik, bir yere, bir şeye özgülük ya da bir şeyin doğasını belirtme anlamlarında şu deyimleri görüyoruz: couleur locale (“yerel renk”), couleur du temps (“zamanın rengi”), juger de quelque chose comme un aveugle des couleurs “bir şeyi bir körün renkleri değerlendirdiği gibi değerlendirmek” : bir konuda hiçbir şey bilmeden yargılamak.
Ayrıca Türkçede rengi atmak (uçmak, solmak) ve Fransızcada bugün artık pek kullanılmayan perdre ses couleurs (“rengini kaybetmek” : aşırı korku, üzüntü, hastalık v.b. nedenlerden dolayı ten renginin solması, donuklaşması) gibi deyimlerde renk yokluğunun, canlılığın ya da sevincin karşıtanlamı olarak kullanıldığını görüyoruz. En faire voir a quelqu'un de toutes les couleurs (“birine tüm renklerden göstermek”: birisine etmediğini bırakmamak); en voir de toutes les couleurs (“bütün renklerden görmek” : çok şey -genellikle olumsuz- yaşamış olmak); changer de couleur (“renk değiştirmek”: heyecandan ya da öfkeden rengi sararmak, solmak, kızarmak) ve Türkçede renkten renge girmek (utanç duymak, çok sıkılmak) gibi deyimlerde ise renk isminin daha sonra göreceğimiz canlı renklerde (kırmızı ve sarı) olduğu gibi kötü, utanç verici, korku ve güçlük kavramlarını yansıttığını söyleyebiliriz.
3.1.Kara (noir)
Siyah, diğer renklerin, özellikle de beyazın karşıtıdır. Aynı zaman da ya beyaz gibi ya renklerin sıfır noktası; yokluğu ya da tüm renklerin toplamı, bileşimi olarak kabul edilir. Türkçe deyimlerde siyah renk isminin yerini kötü, sıkıntılı, uğursuz v.b. olumsuz yananlam açısından oldukça zengin olan anlamdaşı kara sözcüğüne bıraktığını görüyoruz. Fransızca ve Türkçe deyimlerde kara (noir) renk ismi gizlilik, karanlık, tasa, sıkıntı ve ölüm kavramlarını kapsar: Il fait noir comme dans un four-tunnel-(“bir tünelde,frırında gibi karanlık olmak: kapkaranlık olmak); Marché noir, faire du marché noir (kara borsa, kara borsaya düşmek: bir malın gizlice alınıp satılır olması); travail noir (“kara iş”); caisse noire (“kara kasa”); travailler au noir (“kara çalışmak”: çalışma izni olmadan çalışmak) ve Türkçede kara para gibi deyimlere yansıyan gizlilik, yasal olmayan kavramları siyahın renk yokluğu, dolayısıyla hiçbir şeyin ayırt edilememesi özelliğiyle örtüşür.
Gene yokluk, karışıklık ve olumsuzluk belirten Fransızcadaki être dans le noir ve pot au noir (“kara içinde olmak”: anlaşılmaz, içinden çıkılamaz bir durum) ve Türkçede kara cahil ( hiçbir şey bilmeyen) deyimiyle anlamsal benzerlik gösterir.
Umutsuzluk, derin üzüntü, kötümserlik anlamlarında ise Fransızca ve Türkçede şu deyimlere rastlıyoruz: Tourner au noir (“karaya dönmek”: karamsar ve üzüntülü olmak); humour noir (kara mizah); humeur noire (kara sevda); Broyer du noir (“karayı ezmek”: kara kara düşünmek); trou noir (“kara delik”: büyük umutsuzluk, çökkünlük durumu); idées noires (“kara düşünceler”); pousser au noir (“karaya itmek, sürüklemek: bir şeyin olumsuz, üzünç yanını abartmak); voir les choses en noir (“ kara olarak görmek”: olaylara oldukça olumsuz, karamsar bakmak); le drapeau noir flotte sur la marmitte (“kazanın üstünde kara bayrak sallanıyor”: elde avuçta para kalmamak); la sérıe noire (“kara dizi”: art arda gelen kötü haberler); le point noir de quelque chose (“bir şeyin kara noktası”: genellikle iyi giden bir şeyin olumsuz, tehlikeli yanı). Kara sözcüğü ile ifade edilen üzüntü Türkçe deyimlerde bazen yerini derin üzüntü ve yasa da bırakabiliyor: Karalar bağlamak (giymek) ya da başına karalar bağlamak. Fransızca da ise hoşnutsuzluk, kızgınlık belirten şu deyimler vardır: le regard noir; regarder d'un oeil noir; regarder noir (“kara bakış”; “kara (gözle) bakmak”).
Özellikle Türkçede kara renginin çağrıştırdığı olumsuzluk kavramının kötülüğe, ve birini kötülemeye kadar uzandığını, Fransızcada ise iticiliğe, pisliğe ve şeytana gönderme yaptığını görüyoruz: La liste noire (kara liste: zararlı oldukları saptanıp cezalandırılmaları istenen kişilerin tümü) ; la magie noire (“kara büyü”); la messe noire (“kara kurban”); noir comme un charbonnier (“kömürcü gibi pis olmak” - insanlar için kullanılır-); kara kuvvet (zararlı kişiler); kara baht, alnımın kara yazısı (kötü kader); kara çalı (kötü insan, ara bozucu); kara gün dostu (kötü günlerinde arkadaşlarını yalnız bırakmayan); kara haber, kara haber tez duyulur (kötü haber çabuk duyulur); birine kara çalmak- sürmek (iftira etmek); on parmağında on kara (herkesi suçlayan kişiler için kullanılır); yüzü kara, yüzünü kara çıkarmak (utandırmak); baştan kara gitmek (tehlikeli bir işe gözü kapalı gitmek).


3.2.Ak (blanc)
Türkçe deyimlerde siyah sözcüğünün yerine kara kullanıldığı gibi beyaz renk isminin yerine de ak sözcüğünün kullanıldığını görüyoruz. Karanın karşıtı ak özellikle Türkçe deyimlerde, kara ile karşılaştırmalı olarak ve bu karşıtlığı vurgulamak amacıyla kullanılmıştır: Noir sur blanc(“siyah üzerinde beyaz”: çok açık, belirgin); aller (passer, changer) du blanc au noir (“beyazdan siyaha geçmek, dönmek”: aşırı bir uçtan öbür aşırı uca geçmek); ak dediğine kara demek (bir kimse ne derse onun karşıtını söylemek); akı kara, karayı da ak göstermek (olayları olduğu gibi değil, ters yansıtmak); akla karayı seçmek (bir işi başarabilmek için çok zorluk çekmek); saçın ak mı kara mı önüne düşünce görürsün (acele etme, sonucun ne olduğunu az sonra anlarsın).
Beyaz, aydınlık, parlaklık özelliğiyle siyahın karşıtı bir renktir. Ancak, renk olarak kabul edilmemesi ya da tüm renklerin bileşimi olarak tanımlanmasıyla da renkler içinde siyahla aynı konumdadır. Buna koşut olarak olumsuz yananlamların (hiçlik, yokluk, boşluk, ölüm v.b.) yanı sıra birçok olumlu ya da en azından yansız simgesel özelliklere de sahiptir. Yaşamın başlangıcını olduğu gibi, bitişini, tamamlanmasını yani ölümü de simgeler.
W. Kandinsky (4.s.155,156) beyazı, ruhumuzu etkileyen sonsuz bir sessizliğe benzetir. Ancak,ölü bir sessizlik değildir bu: her an, her şeye açık, başlangıçtan, dünyaya gelişten önce gelen bir sessizlik. Siyah ise güneşin batışından sonra gelen bir hiçlik, umutsuz ve sonsuz bir sessizliktir: hiçbir şey hissetmeyen bir ceset gibi hareketsizdir. Henüz hiçbir şeyin oluşmadığını, tamamlanmadığını gösteren beyaz yansız ve edilgen bir renktir. Bu nedenle saflığın, temizliğin, iffetin, boyun eğmenin ve hazır olmanın simgesidir. Beyaz gelinlik, hükümlünün beyaz önlüğü v.b. örneklerde bulduğumuz bu simgesel değeri deyimlerde de görmek olası: oie blanche (“beyaz kaz”: saf ve temiz, iyi yürekli ya da aptal genç kız); blanc comme neige (“suçsuz”); yüzü ak; alnının akıyla; alnı açık, yüzü ak (olmak)- utanılacak bir iş yapmamak, dürüst olmak). Ayrıca Türkçede ananın ak sütü gibi helal olsun (birine bir şeyi hiçbir karşılık beklemeden vermek) deyiminde ak sütün : katıksız, temiz sütü ; Fransızcada la bave du crapaud n'atteint pas la blanche colombe (“ kurbağanın salyası beyaz güvercine bulaşmaz”: önemsenmeyen, küçümsenen iftiralar için söylenir) deyiminde ise beyaz güvercinin: temiz, namuslu ya da dürüst insanları ve ayrıca servir, préparer de ma (sa) blanche main (“kendi beyaz eliyle hazırlamak”: doğrudan, aracı olmadan) deyiminde beyaz elin: özü, gerçeği ifade ettiğini düşünebiliriz. Dürüstlük, temizlik kavramları bazı deyimlerde yerini az bulunurluk, değerlilik, ulaşılmazlık ve güzellik kavramlarına bırakabiliyor: merle*4*** blanc ( “beyaz karatavuk”); manger son pain blanc premier (“önce beyaz ekmeğini yemek”: önce güzel şeylerden başlamak, olumsuz, üzücü şeyler yaşamadan önce başarıya ulaşmış olmak).
Boşluk, hiçlik, gerçekleşmeme ya da yerine getirmeme (gelmeme) kavramlarına denk düşen Fransızca deyimler için aşağıdaki örnekleri verebiliriz: Faire chou blanc (“beyaz lahanaya dönmek, çevirmek: başarısızlığa uğramak); passer une nuit blanche (“beyaz bir gece geçirmek”: hiç uyumamak, gözünü kırpmamak); mariage blanc (“beyaz evlilik”: gerçekleşmeyen, kağıt üzerinde kalan evlilik); bulletin de vote blanc (“boş oy pusulası”); examen blanc (“beyaz sınav”: deneme sınavı, sayılmayan sınav); voix blanche (“beyaz ses”:herhangi bir özelliği olmayan, kişiliksiz bir ses); tirer à blanc, charger à blanc(“beyaz ateş etmek”: kurşunsuz ya da zararsız kurşunla ateş etmek); coup dEtat à blanc (“ beyaz darbe”: gerçekleşmeyen darbe).
Saigner à blanc (“beyaz kan akıtmak”: bütün kanını boşaltmak, hiç kanı kalmamak: birini tüketmek, varını yoğunu elinden almak”); réduire, mettre à blanc (“beyaza indirgemek” : batırmak, mahvetmek) ve rougir jusqu'au blanc des yeux (“gözlerinin akına kadar kızarmak”: çok utanmak); chauffer à blanc (“beyaza kadar ısıtmak, akkor haline getirinceye kadar ısıtmak: çileden çıkarmak, kışkırtmak) gibi deyimleri, bir şeyin sonuna kadar gitme, bütününü kullanma, bir başka deyişle, yukarıda değindiğimiz, bitiş; tamamlanış anlam alanı içinde değerlendirebiliriz.
Bir durumdan başka bir duruma geçmenin, değişimin rengi olan beyaz, hem yokluğun hem de tüm renklerin bileşimi olarak Fransızca deyimlerde belirginliği, görünürlüğü ve kabul edilirliği de simgeler: être connu comme le loup blanc (“beyaz kurt gibi tanınmış olmak”: çok tanınmış birisi olmak); être cousu du fil blanc (“beyaz iplikle dikilmiş olmak”: daha sessiz sedasız, belli belirsiz yapılması gereken bir işin fazla açık, belirgin ya da kaba şekilde yapılması); du but en blanc (“beyaz hedeften”: birdenbire ya da açıkça gösterilen hedef); marquer d'une pierre blanche, d'un caillou blanc (“beyaz bir taşla işaretlemek, göstermek”: anımsamak, kaydetmek); montrer patte blanche (“beyaz ayak göstermek”: belirli bir yere, bir gruba kabul edilmek, gruba girmesi için izin vermek).
Tenin, derinin rengini niteleyen ve korku hastalık gibi nedenlere bağlı olarak yapılan benzetmelere ise şu örnekleri verebiliriz: être blanc comme un cachet d'aspirine, comme un (pied de) lavabo, un linge, un drap, un cadavre, un mort. Buna yakın Türkçe benzetmelerde yalnız yaşlılığa gönderme yapan deyimlere rastlıyoruz: saçına ak düşmek; ak sakaldan yok sakala gitmek (yaşlanmak, gücünü yitirmek).
3.3.Kırmızı/al (rouge)
Ateşin ve kanın rengi olan kırmızının simgesel bağlamda evrenselliği diğer renklerden daha belirgin bir biçimde ortaya çıkar. Genellikle sıcak ve canlı bir renk olarak kabul edilen kırmızının, açık ya da koyu; parlak ya da donuk olabilme özelliğine koşut olarak, olumludan olumsuza birçok karşıt yananlamı vardır: güç, canlılık, cesaret, dışa dönüklük, kışkırtıcılık, gizlilik, içedönüklük, yasaklama, tasa, aşk, tutku, utanç, şiddet, ölüm v.b.
Kırmızının yanananlam karşıtlığını deyimlerde de gözlemliyoruz. Utanç, çekingenlik, edep, şaşkınlık, ya da kızgınlık gibi nedenlerden ötürü ten renginin kızarmasına gönderme yapan benzetmelere örnek olarak aşağıdaki deyimleri verebiliriz: devenir rouge comme une cerise (“kiraz gibi kızarmak”); rouge comme un coq (“horoz”), un coquelicot(“gelincik”), un homard (“istakoz”), une écrevisse (“tatlı su istakozu”), une tomate (“domates”), une pivoine (“bir şakayık gibi kırmızı”) ve Türkçede pancar gibi kızarmak; alı al moru mor (yorgunluk ya da telaştan) . Burada horozun genel simgesel değeri : kibirli, kavgacı v.b., göz önünde tutulduğunda, horoz gibi kırmızı tümcesinde diğerlerinden farklı olarak, daha çok öfkenin dile getirildiğini belirtmek gerekir.
Kızgınlık belirten ve bazen bu kızgınlığı taşkınlığa, şiddete, ölüme vardıran başka deyimler de vardır: se fâcher tout rouge (“kıpkırmızı kızmak”); kızılca (kızıl) kıyameti koparmak; kızıl kıyamet kopmak; voir rouge (“kırmızı görmek”: gözüne hiçbir şey görünmemek, gözünü kan bürümek); tirer à boulets rouges sur qqn.(“kırmızı gülle ile ateş etmek”: birisine şiddetle saldırmak); al kanlara boyanmak (vurulmak, şehit olmak). Ayrıca, Türkçedeki kızıl deli ya da kırmızı divane (zır deli) tümceciklerinde kırmızı/kızıl sözcüğünü taşkınlık, aşırılık kavramları kapsamında değerlendirebiliriz.
Utanç verici, edepsizlik kavramlarını yansıtan deyimlere de birkaç örnek ekleyebiliriz. Bu kavramlar, bazı deyimlerde kırmızı renk ismi yerine kızarmak (rougir) eylemi ile belirtilmiştir: rougir comme une tomate, une carotte (“bir domates , bir havuç gibi kızarmak”: kızarıp bozarmak); rougir jusqu'au blanc des yeux (“gözlerinin akına kadar kızarmak”); des propos â faire rougir -un singe- (“yüz kızartıcı, maymunun yüzünü kızartacak öneriler”:edepsiz, açık saçık öneriler ); yüzünü kızartmak (kendini ya da birini utanılacak duruma düşürmek).
Deyimlerde kırmızının iyi/kötü; güzel/çirkin (pis); önemli/önemsiz gibi başka yananlamlarının da olduğunu görüyoruz. Türkçede kızıl iblis (çok kötü ruhlu kimse); loğusayı al basmak (loğusanın ateşlenmesi, kötü ruhların basması) ; al elmaya taş atan çok olur (değerli kimselere sataşan çok olur); kırmızı dipli mumla davet etmek (birine bir yere gelmesi için çok yalvarmak) ve Fransızcada méchant comme un âne rouge (“kırmızı eşek kadar kötü”) talon rouge (“kırmızı topuk”: zarif ve kibar insan); dérouler le tapis rouge devant qqn.(“birinin ayaklarına kırmızı halı sermek”: birini çok büyük bir ilgiyle karşılamak).
Kanın rengi kırmızı, kanın insan vücudunda gizli kalmasıyla sağlığı, güzelliği, canlılığı dışarı taşması, görünür olmasıyla da, yukarıdaki örneklerde gördüğümüz gibi suçu, şiddeti, ölümü ve belki aynı nedenlere bağlı olarak kuşkuyu , açıklığı, gizlenemezliği dile getirir: Al (kanlı) gömlek gizlenemez ; kırmızı gömlek; al giymedim ki alınayım (kuşku uyandıracak ya da alınacak hiçbir şey yapmadım ki...); kırmızı oy (karşı durum alındığını gösteren oy); écrit en lettres rouges (“kırmızı harflerle yazılmış”: kana ve ateşe gönderme yaptığından, kırmızı burada hem olumlu hem de olumsuz çağrışımlara neden olabiliyor).
Son olarak kırmızıyı bir şeyin başlangıcı/bitimi ve bir şeye davet edici/yasaklayıcı ikilemi içinde ele alacağız. Le rouge est mis (“kırmızı yandı”: her şey olup bitti, yapacak bir şey yok); lanterne rouge (“kırmızı fener”: bir yarışta, sıralamada sonda gelen ); kırmızı fener (genel ev); kırmızı kart görmek. Le rouge est mis tümcesindeki eğretilemenin yarışlarda kazananları gösteren panoda sonuçların kesinliğini belirten kırmızı diskten geldiği ya da günümüz Fransızcasında bu deyimin “program başladı” anlamında kullanıldığını göz önünde bulundurarak, radyo ve televizyon programının başladığını gösteren kırmızı ışığa gönderme yaptığı düşünülebilir. Türkçedeki kırmızı fener (argo dilde: genelev) Fransızcadaki lanterne rouge deyiminin örtmeceli kullanımıyla sözdizimsel ve anlamsal düzeyde tamamen örtüşür. İki dilde ortak olan bu eğretilemenin eskiden genelevlerin önünde bulunan kırmızı ışığı çağrıştırdığını ve bu kırmızı ışığın hem oraya davet edilişi, girişi hem de bazı değerlerin çiğnenmemesi için yasağı dile getirdiğini söyleyebiliriz. Ayrıca, lanterne rouge deyiminde, kırmızı, bir yarışta en arkada gelen aracın kırmızı ışığını akla getirir.
3.4.Sarı (jaune)
Renklerin en sıcağı, en parlağı, en iddialısı kabul edilen sarı, gücün, sevincin, gençliğin, sonsuzluğun, olgunluğun rengidir. Aynı zamanda sona yaklaşımın, yaşlılığın, ölümün habercisidir. Siyahın karşıtı ve tamamlayıcısı olan sarının kötülük, şiddet, ikiyüzlülük, (gizlilik), edepsizlik, taşkınlık, ihanet, gözü dönmüşlük gibi birçok karşıt yananlamı vardır. Bu yananlamların değimlere nasıl yansıdığını incelediğimizde, özellikle Türkçede siyah, beyaz ve kırmızıda olduğu gibi çok çeşit olmadığını saptadık.
Fransızcada rire jaune (“sarı gülmek”: zoraki gülmek, acı acı gülmek); en faire une jaunisse (“sarılık olmak”: üzüntü, pişmanlık duymak ya da çok kızmak) ve Türkçede kızgınlık, aksilik, ya da huysuzluk belirten sarı damarı tutmak, sarı çıyan aynı kavram kapsamı içinde değerlendirilebilir. İhanet, ikiyüzlülük yananlamlarını ise Fransızca şu deyimlerde buluyoruz: montrer(faire voir) à quelqu'un son bec jaune (“birine sarı gagasını göstermek”: birine gerçek yüzünü, yanlışını göstermek, yalanını ortaya çıkarmak); ve bugün pek kullanılmayan faire des contes jaunes (“sarı masallar anlatmak”: gerçek olmayan olaylar anlatmak); être peint en jaune (“sarıya boyanmış olmak”: karısı tarafından aldatılmış olmak).
Sarı renk isminin yer aldığı ender deyimlere aşağıdaki birkaç örneği ekleyebiliriz: Fransızcada ten rengine gönderme yapan basit benzetmelerden oluşan Jaune comme un citron, un cierge, un coing (“çok sarı”) ve Türkçede sarı çizmeli Mehmet Ağa (adresi ve kimliği bilinmeyen kişi). Bu son deyimde sarının ne anlama geldiğini yorumlayabilmek için yeterli bir ipucu olmadığını belirtmeliyiz. Ama, sarının burada göze çarpıcılığı çağrıştırdığı kanısındayız.


3.5.Mavi (bleu)
Gökyüzünün rengi olan mavi renklerin en soğuğu, derini ve katıksızıdır. Dinginliği, derinliği; siyaha yaklaştıkça da insandan uzaklaşma ve sonsuza yönelmeyi ifade eder.Yalnız bu dinginlik Kandinsky'e göre yeşilin dünyadaki, yeryüzündeki dinginliğinden farklıdır: Dünya ötesi, ölümü çağrıştıran bir dinginliktir. Sonsuzluk ise gerçeğin düşe dönüştüğü ve insanı gerçeküstücülüğe götüren bir sonsuzluktur. Ama, özellikle Fransızca deyimlerde mavinin olumlu yananlamları yerini daha çok olumsuz yananlamlara bırakmaktadır. Bu deyimlerin bazılarında mavinin siyaha yaklaşması özelliğine koşut olarak karanlığın, korkunun ve kötülüğün, bazılarında ise gerçeği görememenin vurgulandığını görüyoruz: N'y voir que du bleu (“maviden başka bir şey görmemek”: hiçbir şey görememek, anlamamak; aldatılmak, aldanmak); être(nager) dans le bleu (“mavi içinde olmak(yüzmek)”: gerçeklerden uzak olmak, düşlerle yaşamak); aimer (cultiver) la fleur bleue (“mavi çiçek yetiştirmek, sevmek”: duygusal, romantik olmak); faire des contes bleus (“mavi masallar anlatmak”: düşsel şeyler anlatmak); avoir une peur bleue (“mavi bir korkusu olmak”: çok korkmak); avoir une colère bleue (“mavi bir öfkesi olmak: çok kızmak).Bir başka deyimde: passer quelque chose au bleu (“bir şeyi maviye geçirmek”: el altından aşırmak ya da bir şeyle artık ilgilenmemek) mavi, gözle görülmemeyi çağrıştırır.
Değerli, soylu gibi olumlu çağrışımları ise şu deyimlerde buluyoruz: oiseau bleu (“mavi kuş”: az bulunan, değerli); sang bleu (“mavi kan”: soylu). Türkçede sevgi, sevilen kişi kavramını yansıtan: mavi boncuk dağıtmak (birçok kişiye birden sevgi göstermek ve söz konusu kişileri, bu sevginin yalnız kendisine verildiğine inandırmak); mavi boncuk kimde?(şu an en çok sevilen kim?) gibi deyimlerin Fransızca deyimlere yakın anlamlar ifade ettiğini görüyoruz.
3.6.Yeşil (vert)
Sıcak ile soğuk renklerin ortasında yer alan ve insana yakın bir renk olarak kabul edilen yeşil, çekici, sakinleştirici, büyüleyici, ferahlatıcı, canlandırıcı ve güçlendirici özelliklere sahiptir. Hıristiyanlıkta Umudun İslamda ise Kurtuluşun, bilginin rengidir. Sarının karışımıyla canlı, güçlü, parlak, uzun ömürlü: güneş ışınları ve bahar; mavinin egemen olduğu durumlarda ise düşüncelerle dolu, ciddi; açık olguğunda kayıtsız, koyu olduğunda da dingindir. Bu dinginlikte ne sevinç ne de tasa vardır.
Deyimlerde bu özellikleri araştırdığımızda biraz şaşırtıcı bir sonuçla karşılaşıyoruz. Saydığımız bu yananlamların hemen hiçbirinin deyimlere yansımadığını gözlemliyoruz. Ama, daha çok doğanın, sebzelerin ve meyvelerin yeşilliğine olgunlaşmamasına gönderme yapan şu deyimlere rastlıyoruz: Se mettre au vert(“kendini yeşile atmak”:dinlenmek için şehirden uzaklaşmak, köye gitmek); les raisins sont trop verts (“üzümler fazla yeşil”: bir şey birisi için yeteri kadar güzel değil- alaycı bir kullanım-); en dire, en entendre, en voir des vertes et des pas murs (“yeşillerden ve olgunlaşmamışlardan duymak, görmek, söylemek”: çok şaşırtıcı, abartılı ve yakışıksız şeyler duymak,...); fruit vert (“yeşil meyve”: henüz tam olgunluğa ulaşmamış, çok genç kız); (recevoir), donner à quelqu'un une volée de bois vert (“birisine yeşil ağaçla vurmak”: birisine çok sert bir ceza vermek- yeşil ağaç, yaş dolayısıyla, kırılmayan ağaç); la langue verte (“yeşil dil”: argo dil) ve Türkçe yeşilden yemek (tarladaki olgunlaşmamış ürünü karşılık göstererek borç para almak).
Yalnız vert galant (“yeşil çapkın”: yaşlı çapkın) deyiminde yeşil sözcüğünün, yukarıda sözünü ettiğimiz uzun ömür kavramını yansıttığını görüyoruz.
Son olarak her iki dilde aynı anlama gelen ve yeşilin, kırmızının karşıtı olarak kullanıldığı şu örnekleri verebiliriz: Donner,( avoir) le feu vert: yeşil ışık yakmak ( bir şeyin yapılmasına izin vermek).
3.7.Gri (gris)
Siyah ile beyazın karışımından elde edilen gri, tüm karşıt renklerin (sarı ile mavi; kırmızı ile yeşil ve siyah ile beyaz) ortasında yer alır. Özellikle siyah ve beyazın karışımı olma özelliğiyle ne tam olarak tasayı, ne de sevinci belirtir. Bir başka deyişle külün ve sisin rengi olan gri, Fransız kültüründe yarı-yas durumunu simgeler.
Türkçe deyimlerde yer almayan gri renk ismi, Fransızca deyimlerde sarhoşluğu, tasayı ifade eder: gris comme un âne, gris comme un polonais (“bir Polonyalı gibi, bir eşek gibi sarhoş olmak”: çok sarhoş olmak); faire grise mine à quelqu'un (“birine gri surat etmek”: surat asmak, kötü karşılamak); faire grise mine (tasalı olmak).
Ayrıca, la nuit, tous les chats sont gris (“gece tüm kediler gridir”: bir şeyi anlamak için yeteri kadar olanak olmadığında her şey birbirine karıştırılır, ayırt edilemez) tümcesinde grinin tınısızlığına, yankısızlığına, belirsizliğine gönderme yapıldığını düşünebiliriz.
3.8.Pembe (rose)
Kırmızının beyazla karışımından elde edilen pembenin yananlamları Fransızca ve Türkçede aynıdır. Fransızcada voir tout en rose (“her şeyi pembe görmek”); tout n'est pas rose (“her şey pembe değil”: her şey hoş, iyi değil ) ve Türkçede dünyayı toz pembe görmek (olumsuzlukları, üzücü durumları iyimserlikle karşılamak); pembe görmek (iyimser olmak) gibi deyimlerin sözdizimsel ve anlamsal bağlamda hemen hemen tamamen örtüştüğünü görüyoruz.
4.SONUÇ
Toplumlara, dönemlere, uygarlıklara göre değişik biçimlerde algılanan, yorumlanan bir olgu olarak kabul edilen renkler, aynı zamanda evrensel özelliklere de sahiptirler. Geçmişten günümüze her toplumda, her yerde ve her dilde-kültürde; evrenbilimsel, dinsel, varlıkbilimsel, gizemsel v.b. bağlamda, renklerin birçok simgesel değerleri olmuştur. Bu değerlerin kültürden kültüre farklılıklarını ya da benzerliklerini dildeki göstergelerden anlayabiliriz. Fransızca ve Türkçe gibi birbirlerinden oldukça farklı iki dilde, renklerin yananlam açısından benzerliklerini deyimler aracılığıyla ortaya koymaya çalıştığımız bu araştırmada aşağıdaki sonuçlara ulaştık.
Daha önce bu alanda yapılan araştırmalar Fransızca ve Türkçede, yaşamın çeşitli alanlarına ilişkin, çok sayıda deyim olduğunu göstermiştir: insan vücudunun organları, yiyecek ve mutfak, hayvanlar, rakamlar v.b. Oysa, renk adları içeren deyimleri araştırdığımızda, Türkçede aynı çeşitliliği göremedik. Bu deyimlerde, her iki dilde de en çok kullanılan renklerin, siyah, beyaz ve kırmızı olduğunu saptadık. Ayrıca Türkçede mavi, sarı, yeşil renk adlarını içeren deyimlerin Fransızcadakilere oranla çok daha az olduğunu saptadık. Fransızcada birkaç deyimde geçen gri renginin ise Türkçe deyimlerde hiç yer almadığını gördük. Yananlam bağlamında yaptığımız karşılaştırmalarda ise, özellikle kırmızı, siyah ve beyaz gibi renklerin bazı ortak simgesel özellikleri olduğunu gördük. Öte yandan, özellikle kırmızı, siyah ve beyaz renk adları içeren deyimlerdeki yananlamların, renklerin genel simgesel değerleriyle de örtüştüğünü saptadık.
Anlatıma güç kazandırmak amacıyla yapılan benzetmeler, iğretilemeler gibi söz sanatlarındaki zenginliğiyle “renkli” bir dil olarak kabul edebileceğimiz ve kimi bilginlerce “betimleme gücü olan bir dil” ya da “ayrıntılı anlam dili”(5.s.38)diye nitelenen Türkçede, dilin “renkli” anlatım biçimleri olan deyimlerde, renklere fazla yer verilmemesinin, dil-kültür ilişkisine ışık tutacak yeni araştırmalara ve yorumlara yol açıcı, ilginç bir sonuç olduğu kanısındayız.
KAYNAKÇA
1. Brusatin, M. “Histoire des couleurs”, İtalyancadan Fransızcaya çev. Loriol, C.,Flammarion yay., Paris, (1989).
2. Kıran, A. “Rimbaud'nun Şiir Renkleri”, Anadolu Sanat Dergisi, 4, (1995).
3. Chevalier, J. Ve Gheerbrant, A. “Dictionnaire des Symboles”, Paris: Ed. Robert Laffont, (1981).
4. Kandinsky, W. “Du Spirituel dans l'art”, et dans la peinture en particulier, çev. Sers, P. Denoel yay., Paris,(1989).
5. Aksan, D. “Türkçenin Gücü” , Bilgi yay.,Ankara, (1987).
6. Aksoy, Ö.A. “Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü”. İstanbul : İnkılap Kitabevi,(1989).
7. Galisson, R. “Les expressions imagées”, coll. Pratique des Langues étrangères: Les mots mode d'emploi-livret d'auto-apprentissage, Paris: CLE International, (1984).
8. Itten, J. “Art de la Couleur”, Almancadan Fransızcaya çev. Girard, S.,Dessain & Tolra, Paris, (1986
9. Loffler-Laurien, L. “Fonctionnement des Lexies Complexes: Cas des lexies contenant des noms de couleur en finnois et en français”, Cahier de Lexicologie, 6, (1982).
10. Özön, N. Büyük Dil Kılavuzu, İstanbul, Yapı ve Kredi yayınları, (1995).
11.Rey, A. Ve Chantreau, S “Dictionnaire des Expressions et des Locutions”, Paris: Les usuels du Robert, (1989).
12. Robert, P. Le Nouveau Petit Robert, Paris: Le Robert, (1993).
13. Saraç, T. Fransızca-Türkçe Büyük Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu, (1976).
14.Topçu, N. “Les Locutions İdiomatics Imagées dans l'enseigment du F.L.E. :analogies et divergences en français et en turc”, “ Yayınlanmamış Doktora Tezi”, Paris: Université René Descartes (paris V), (1994). 4.
15. Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu, (1988).
16. Türkoğlu, S. “Une Etude Sémantique des Expressions et des Locutions à partir des Couleurs”, “Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi”, Ankara: Hacettepe Üniversitesi, (1993).














































Renkleri farketmek
Renkler giderek daha çok ilgilendirmeye başladı beni; canlı ve birbiriyle kontrast teşkil eden renklerin rağbete binmesi, zannımca sadece bende değil hemen herkeste bir renk fikrinin derinleşmesine yol açtı.

Çivit laciverdine boyalı tek katlı bir ev görmek, birkaç sokak ötede sarının turuncu tonuna yangelmiş bir apartman cephesiyle karşılaşmak her zamankinden çok dikkat çekiyor, insanlarda pozitif enerjiyi açığa çıkaran bir tesir yapıyor.

Bugünlerde koyu yeşilin lacivertle yanyana duruşu pek hoşuma gidiyor ve renklerin birbiriyle âhenk teşkil etmesinin enikonu bir uzmanlık meselesi olduğunu düşünüyorum. Hangisi olursa olsun renklerin bizatihi kendisinden zevk almak uzmanlıktan ziyade dikkate ihtiyaç gerektiren bir hassasiyet olarak hepimizin eli altındadır.

Bir menekşeden öğrenebileceğimiz ne kadar çok zevk çeşnisi var; park menekşelerindeki müthiş kontrastlar dikkatimi çekiyor. Renkler üzerinde düşünmek, hergün bir çehresiyle yüzyüze geldiğimiz tabiatın renk boyutunu keşfetmemizi kolaylaştırıyor. Kırmızıyla siyahın bir gelincik çiçeğindeki buluşması, tasannu’dan ne kadar uzak ve tabii. Bir bahçedeki yeşilin farklı tonlarını farketmek derin bir zevk. Tabiat, sergilediği o müthiş zenginlikteki renk ıskalasına rağmen en basit ve sıradan cüzünde bile âhenk bilgisinden şaşırtıcı örnekler sunuyor. Kuşlar, balıklar, kelebekler, böcekler, kaya parçaları, sığ bir dere akıntısından dışarıya akseden renk cümbüşünde adeta ilmi bir dikkat ve yüksek bir sanat zevkinin göz kamaştıran kompozisyonları var.

Renkler ve biz: Kim kimi tarif ediyor?
Gelecek yıl giyim—kuşamda hangi renklerin tercih edileceğine karar veren modacılar, ilk iş olarak eldeki kumaş stoklarını gözden geçirirlermiş; stokta hangi renk fazla ise sonraki yılın gözde rengi öyle belirlenirmiş. Ne kadar doğrudur bilemem fakat bu söylentinin hiç de ciddiye atılmaması gereken sağlam bir tarafı var: Renkleri biz seçmiyoruz, birileri bizim adımıza tercih ediyor.

Renk konusunda ne kadar muhafazakâr davranabildiğimizi geçen sene bizzat tecrübe ettim; duvar badanasının tazelenmesi gerektiğinde evin gerçek ve aslî hakimi, pastel tonlardan öyle fazlaca inhiraf edemeyeceğimi tatlılıkla hatırlattı. Pastel dediğiniz nedir ki? Ya açık mavi, ya açık yeşil veya şampanya sarısı denilen açık sarıdan seçin seçebildiğinizi. Halbuki ben daha radikal renklere boyamak istiyordum duvarları. Mesela elma yeşili, mesela çivit laciverdi, mesela nar kırmızısı, mesela cam göbeği yeşili vesaire...

“Olur mu, ortalığı karartır, nerde görülmüş” itirazını en azından tartışılır hale getirmek için son moda dekorasyon dergilerinden kapı gibi referanslar getirmem bile kâr etmedi: “Otel değil, gazino değil, nar kırmızısıyla mandalina turuncusu nereden çıktı, kat’iyyen olmaz” şeklinde tartışılmaz mütalaarla karşılaşınca son kozumu oynadım ve evin gerçek hakimine, benim de ev ekonomisinde bir miktar Kemal Derviş rolü ifa ettiğimi hatırlattım. “Ya radikal renkler seçilecekti, ya da eski badanayla ilânihaye idare edilecekti!”. O alaycı, “nereye kadar?” sorusuna tam bir Kemal Derviş soğukkanlılığıyla cevap verdim; mevcut badana renkleri birden bire pek hoşuma gidivermişti ve onları tazelemek için aile bütçesinden kaynak ayırmak hiç de acil görünmüyordu.

Neticeyi merak ediyorsanız bilmelisiniz ki devir Kemal Dervişlerin devridir ve Nasreddin Hoca’dan beri parayı veren düdüğü çalmaktadır.

Renklerin hayat boyutu
Resim yapmayı severim; kendi nokta—i nazarımdan önemli bir ressam sayılmam gerektiğini de düşünmüşümdür hep. Esasen hayatımı resim yaparak kazanmak fikrinden vazgeçmek zorunda kalmaklığım ayrı bir hicrandır; liseyi bitirdiğimde güzel sanatlar akademisi imtihanlarına girmek arzumu rahmetli anacığım, “Hippiler gibi kaldırımlarda mı sürüneceksin; kat’iyyen rızam yoktur” itirazıyla kökten söndürüvermişti. Yıllar sonra ressamlık hevesim yeniden nüksedince (ki aslında küçük oğlumun resim dersindeki yağlıboya ödevi bu arzuyu kendiliğinden kamçılamıştı ve neticede resim öğretmeninden hayli yüklüce notlar koparmaya muvaffak olduğumu iftiharla kaydedebilirim) yeniden resim takımı düzmek iktiza etti. Meşhur bir tabloyu kopyalamakta zorluk çekmedim ama zihni bir kompozisyon kurmak gerekince caanım tuvalleri birbiri ardısıra kirletmeye başladığımı farkediverdim. Renk kompozisyonunda bir türlü istediğim kıvamı bulamıyordum. Boyalar mı kalitesizdi, fırça mı kötüydü yoksa ben “renk bilgisi” denilen birikimden habersiz mi idim? Galiba sonuncu ihtimal variddi. Bir renk hakkında zihinde kurulan tasavvurla onu tuvale aktarmak apayrı şeylerdi. Hazır yağlıboya kutularındaki birkaç kırmızı tonuna mukabil tabiatta binlerce kırmızı, birbirinden farklı hâletlerle arz—ı endam edip duruyorlardı. Hele iki veya daha fazla rengin âhenk teşkil edecek tarzda yanyana getirilmesi, bende esasen mevcut ve haylice mebzul olduğuna inandığım ressamlık hünerini kat be kat aşan bir başka birikim gerektiriyordu.

Renklerin kendine mahsus bir dünyası vardı ve bu dünya renkleri kabaca ayırdedebilenlere değil, onlara hürmet, sevgi ve çok yakın bir alaka ile eğilebilenlere kapılarını aralayan bir dünyaydı. Benim ise ne kadar çok işim vardı!

Bir renk sözlüğü yapmak
Derken renklerin isimleri takıldı aklıma; daha önce ömrünün üç—dört senesini İngilizce öğrenmek gibi ulvi bir gayeye vakfeden bir arkadaşım, “Yahu hoca, Türkçe’de renkler hakkında hazırlanmış özel bir sözlük var mı?” deyince düşündüm, yoktu galiba. “Biliyor musun” dedi, “bir değil birkaç sözlük birden yapmış adamlar renk konusunda”. “Olabilir” diye cevap verdim, “birkaç sayfalık listenin baş tarafına sözlük yazarsan neticede şeklen sözlük olur fakat renk dediğin nedir ki, öyle Lugat—i Nâci gibi müheykel sözler teşkil edilebilsin?”

Öyle değilmiş, bayağı kalın ve detaylı sözlüklermiş; canım sıkıldı. Bu lüzumsuz gayreti evvela kibirli Anglo—Saxon züppeliğinin aristokrat ve beyhude işlere ömür tüketen tabiatına hamletmek istedimse de içim rahat etmedi. Bir rengin binlerce tonu var ise, bunlara isim verilmiş olması da gayet tabii idi. Pekâlâ bu kadar farklı ismi nereden bulmuş olabilirlerdi?

Birilerinin niçin daha önceden Türkçe’de bir renkler sözlüğü hazırlamadığına hayıflandım. Matbaacı hesabıyla bir formayı geçer miydi acaba bizdeki renk sözlüğü? Şöyle bir ölçüp biçtim; birkaç ay ciddi bir araştırma yapsam Türkçe’ye bir “renk sözlüğü” kazandırabilir miydim? İyi ama, onca dil mütehassısı dururken böyle bir sözlük hazırlamak üstüme vazife miydi? Üstelik mesele sadece literatür taramasıyla bitecek miydi bakalım? Böyle bir sözlükte mutlaka bulunması gereken renkli baskı işine esas teşkil edecek örnekleri nereden temin edebilecektim? Acaba bilgisayarlarda renk tarifinde kullanılan ve kırmızı sarı ve mavi renk kombinasyonlarının matematik değerlerle ifade ediliş biçimine benzer bir barkodlamaya müracaat etmek gerekir miydi? Baskı esnasında çıkan problemlerle uğraşması gereken editör, böyle bir işin altından kalkabilecek miydi? Kimlerle konuşmalı, kimlerden bilgi almalıydım? Tekstilciler, tuhafiyeciler, ev hanımları, tezgahtar kızlar, resim hocaları, matbaacılar, boya endüstrisi uzmanları... liste daha şimdiden benim altından kalkamayacağım kadar genişleme istidadı gösteriyordu. Üstelik daha geride Türkçe’deki renk isimlerinin etimolojisi, çiçek ve meyvelerle ilgisi ve edebi metinlerdeki tasarruf biçimleri gibi evvelden hesab edilemez problemler de ihtiva ediyordu.

Vazgeçtim. Eğer daha evvelden düşünen yok ise Türk diline etraflı bir renkler sözlüğü kazandırma fikrinin bütün haklarını, bu işi hakkıyla göğüsleyecek meçhul araştırmacıya hediye ediyorum. Mîrî malıdır, helâldir. Yeter ki Türkçemiz, renkler boyutunda zengin bir menfez kazanmış olsun.

Kaynak: Aksiyon
Ahmet Turan Alkan

---