|
III
襤lham ve Kendiliinden Olma
襤lham覺n uur sath覺nda birden g繹r羹n羹verii , 羹phesiz , yaratma faaliyetinde geni bir pay覺 olan , sanatk璽rlar覺n 癟ounda insan覺 hayrete d羹羹r羹c羹 bir genilik ve 癟abuklukla ger癟ekletii anla覺lan ruh簾 <<kendiliinden olma sponta矇it矇 >> ile yak覺ndan ilgilidir. Hatta 癟ekinmeden s繹ylenebilir ki ilham覺n bir Tanr覺 vergisi say覺lmas覺n覺n as覺l sebebi , yaratman覺n 癟ok zaman b繹yle bir <<kendiliinden olma >> eklinde g繹r羹nmesindendir. 羹phesiz , hayatla ilgili her ey gibi muhayyilenin eserinde de bir kendiliinden olma vard覺r. Bu kendiliinden olmaya d羹羹nce ve iradenin hi癟 deilse ifade edilmesi ,eserde yer almas覺 istenilen fikirleri zihinde tespit edip yaatmak ; yahut , m羹mk羹nse , ilhamda kendini g繹steren ve iddeti dolay覺s覺yla kendisini zorla kabul ettirmek isteyen birtak覺m arzularla , 繹l癟羹s羹zl羹klerle m羹cadele etmek i癟in m羹dahale ettii de g繹r羹l羹r. Fakat iradenin dorudan doruya m羹dahalesine vakit ve l羹zum kalmaks覺z覺n ve uurun haberi olmaks覺z覺n ruhta bir癟ok eylerin olup bitmesi de m羹mk羹nd羹r. Sanat faaliyetini s覺rf ruh癟u (spritualiste) bir a癟覺dan g繹ren ve sanat eserlerini , <<kendiliinden olma >> vasf覺n覺 her eyin 羹st羹nde tuttuklar覺 ruhun esrar覺na n羹fuz edilemeyecek 癟al覺mas覺n覺n bir mahsul羹 sayan m羹ellifler i癟in, sanatk璽r , ancak , ruhunun mukavemet edilemez hamlelerine ve i癟 d羹nyas覺nda bilinmez nas覺l gelimeyle v羹cut bulup d覺ta elle tutulur , g繹zle g繹r羹l羹r bir hal almak i癟in m羹temadiyen kendini zorlayan duygular覺n h羹cumuna yol vermek suretiyledir ki ortaya bir eser koyabilir. Ribot , bu yaratma zaruretini 繹yle iaret eder : <<Yarat覺c覺 muhayyileden bahsedildii zaman bunun tekil edici unsurlar覺 olarak hayaller , fikir 癟ar覺覺mlar覺 ve bunlar覺n 癟繹z羹lmeleri , d羹羹nce ve heyecan g繹sterilir de as覺l 璽mil , yani yarat覺 denilen ruh簾 ilemin dayana覺 , balang覺c覺 ve sebebi olan as覺l i癟tepi (ilca) unutulur. Halbuki yarat覺c覺 muhayyilenin ruhu ve b羹t羹nl羹羹 buradad覺r. Bir i癟g羹d羹 mahiyetinde olmad覺覺 i癟in bu ilk ilcaya kendiliinden olma diyebiliriz , ki bir nevi yaratma ihtiyac覺d覺r. Fizyolojide dourmak nas覺l zarur簾 ve tabi簾 bir ihtiya癟 ise , bunun psikolojideki tabi簾 kar覺l覺覺 da yaratmad覺r. >> Ruh癟u g繹r羹lerin belli bal覺 m羹dafaac覺lar覺ndan olan g繹r羹lerin belli bal覺 m羹dafaac覺lar覺ndan olan S矇asillese g繹re de : <<Muhayyilenin yaratma s覺rlar覺 hayat覺n s覺rlar覺n覺n ayn覺d覺r. Hayat ancak , canl覺 varl覺覺 v羹cuda getiren elemanlar覺n devaml覺 yard覺m覺yla tutunur. Ruh kendinin ne olduunu tamamen bilemez ; fakat yaad覺覺 i癟in durup dinlenmeden organize olmaya meyleder , kendisinde uyuklayan b羹t羹n hayalleri uurunda teksif etmeye 癟al覺覺r. >>Bu teksif edebilme kudreti sanatk璽r ruhlarda 羹phesiz baka herhangi bir ruhunkine bakarak 癟ok daha y羹ksektir ama sanatk璽r sadece bu bak覺mdan deil , hissettii daha derinden hissetme , g繹rd羹羹n羹 b羹t羹n ince farklar覺yla birlikte toptan g繹rme ve nihayet bir tahayy羹l kabiliyetine sahip bulunma y繹n羹nden de 繹b羹r insanlardan ayr覺l覺r. Onun varl覺覺nda muhayyile , mevsiminde renk renk 癟i癟eklerle bezenecek bir hayal fideliidir. Bir g羹n bu hayal fidelii 羹st羹nde esecek uurlu bir r羹zgar -sanat eserine hayat verme vazifesini g繹recek olan m羹phem bir fikir veya iddetli fakat muayyen olmayan bir heyecan- hayallerin g羹zellik levhas覺 v羹cuda getirecek tarzda serpilip a癟覺lmalar覺na sebep olur.
Yarat覺taki bu <<kendiliinden olma >> olay覺n覺 bir癟ok sanatk璽rlarda , hatt璽 kendi itiraflar覺yla , tespit edebiliyoruz. Ruhu t璽 derinlerden sarsan kuvvetli bir duygu , v羹cuda gelecek eserin 璽deta tohumu mesabesinde olan bir ana heyecan覺n etraf覺nda fikirlerin , hayallerin birikmesi baz覺 sanatk璽rlarda sanki en k羹癟羹k bir emee bile ihtiya癟 hissettirmeden olur ki bu gruba girenleri <<kolay yaratanlar>> diye adland覺rabiliriz. Mozart bu tipin pek ilgi 癟ekici bir 繹rneini tekil eder. Daha be ya覺nda iken k羹癟羹k menuetler v羹cuda getirdiini bildiimiz bu sanatk璽r kendinden bahsederken 繹yle diyor : <<Kendimi iyi hissettiim ve keyifli olduum zamanlar , arabayla dolat覺覺m veya iyi bir yemekten sonra gezintiye 癟覺kt覺覺m zamanlar , yahut uyumad覺覺m geceler , d羹羹nceler y覺覺n y覺覺n ve b羹y羹k bir kolayl覺kla zihnime 羹羹羹r. Nereden , nas覺l gelirler ? Hi癟 bilmem , bunda benim hi癟 rol羹m yok. Bunlardan houma gidenleri zihnimde saklar ve , dediklerine bak覺l覺rsa , onlar覺 m覺r覺ldan覺r覺m. Bir havay覺 bir kere yakalad覺m m覺 hemen bir bakas覺 gelip esas bestenin icaplar覺na g繹re , contre point halinde muhtelif musiki aletlerine g繹re bu birinciye eklenir ve b羹t羹n bu par癟alar nihayet hamuru v羹cuda getirirler. Bu safhada eer beni rahats覺z edecek herhangi bir sebep yoksa , ruhum ate al覺r ; eser b羹y羹r , onu daima iitirim ve gitgide daha vuzuhlu bir hale getiririm ve beste uzun da olsa , nihayet kafamda tamamlan覺r. Sonra onu bir bak覺ta kavrar覺m : g羹zel bir 癟ocuu veya g羹zel bir tabloyu g繹r羹r gibi. Muhayyilem bana besteyi , ilerde ba覺ma gelecek tarzda , birbiri ard覺 s覺ra ve par癟a par癟a deil , b羹t羹n羹 ile iittirir. Bu ne tatl覺 eydir ! B羹t羹n icat ve icra , i癟imde , g羹zel ve se癟ik bir r羹yada ge癟er gibi ge癟er. Fakat bunlardan daha tatl覺 olan覺 , bu b羹t羹n羹n repertisyonudur. Bu tarzda v羹cuda gelmi olan ey art覺k haf覺zamdan 癟覺kmaz ve bu bende belki de Tanr覺n覺n en deerli vergisidir. >> Son y羹zy覺llar覺n b羹y羹k sanatk璽rlar覺 aras覺nda bize gerek kendisi gerek eserlerinin tekevv羹n羹 hakk覺nda en ilgi 癟ekici bilgileri veren ve b羹t羹n iirlerinin , dramlar覺n覺n kendi hayat覺na ait birer itiraftan , varl覺覺n覺n birer k覺r覺nt覺s覺ndan baka bir ey olmad覺覺n覺 s繹yleyen Goethe de hayallerin muhayyilesinde kendiliinden nas覺l organize olduklar覺n覺 繹yle ifade ediyor : <<Eyan覺n 羹zerime istedikleri gibi tesirde bulunmalar覺na hi癟 m羹dahale etmiyorum ; sonra bu tesiri m羹ahede ediyor ve onu derhal sadakatle ifade etmeye 癟al覺覺yorum. 襤te insanlar覺n genel olarak deha dedikleri eyin s覺rr覺 ! >> Baz覺 sanatk璽rlarda ise hayallerin organize olmas覺 ii ayn覺 kolayl覺kla ger癟ekleemez. uuralt覺 癟al覺mas覺 onlarda nispeten daha az ve daha a覺rd覺r. Bu gruba giren sanatk璽rlara da g羹癟 yaratanlar diyebiliriz. Bunlar ruhlar覺n覺n derinliinde bir 覺覺lt覺 halinde kendisini hissettiren ekilsiz , vuzuhsuz fakat domaya haz覺r istee v羹cut verebilmek , onu se癟ilebilir ve sonunda elle tutulup g繹zle g繹r羹lebilir bir hale getirebilmek i癟in devaml覺 bir dikkate , sab覺rl覺 bir 癟al覺maya ve uzun d羹羹nme ve yoklamalarla ilerlemeye mecburdurlar. J. J.Rousseau , bu yaratma g羹癟l羹羹n羹 <<襤tiraflar>>覺nda 繹yle anlat覺yor : <<Fikirlerim zihnimde inan覺lmayacak bir g羹癟l羹kle tertipleniyor. Fikirler zihnimin derinliklerinde dola覺yor ; beni heyecanland覺racak , evklendirecek , y羹reimi 癟arpt覺racak derecede kayna覺yor ve b羹t羹n bu heyecan ortas覺nda hi癟bir eyi a癟覺k癟a g繹remiyorum. Bir tek kelime yazamayacak haldeyim. Beklemem l璽z覺m Derken b羹y羹k bir kaynama , hissedilmeyecek derecede a覺r a覺r yat覺覺yor , herc羹mer癟 duruluyor , her ey yerli yerine geliyor ; fakat gayet a覺r bir tarzda ve uzun kar覺覺k birtak覺m i癟 s覺k覺nt覺lardan sonra. Yazmak hususunda hissettiim b羹y羹k g羹癟l羹k ite bunlardan ileri geliyor silinmi , bozulmu , i癟inden 癟覺k覺lmaz ve anla覺lmaz bir hale gelmi m羹sveddelerim bana ne b羹y羹k zahmetlere m璽l olduklar覺na delildirler. >> Flaubert de bir mektubunda ayn覺 s覺k覺nt覺dan 繹yle dert yan覺yor : << Sebebini bilmediim b羹y羹k bir k覺zg覺nl覺k i癟erisindeyim. Belki de bunun sebebi roman覺md覺r. Olmuyor , y羹r羹m羹yor ! S覺rt覺nda sanki dalar覺 ta覺m覺 bir adamdan daha yorgunum. Bazen alamak istiyorum. 襤nsan羹st羹 bir ir璽de l璽z覺m , halbuki ben ancak bir insan覺m Can s覺k覺nt覺s覺ndan , cesaret edememekten , yorgunluktan ba覺m d繹n羹yor. Tek bir c羹mle yazamadan d繹rt saat ge癟irdim. Bug羹n bir tek sat覺r yazamad覺m , daha dorusu y羹z sat覺r yaz覺p bozdum. Bu ne kahredici 癟al覺ma bu ne can s覺k覺nt覺s覺 ! Ah sanat ! Kalbimizi dileyen bu kudurgun canavar nedir ve ne diye diliyoruz ? 襤nsan覺n kendini b繹yle azaba sokmas覺 deliliktir. >>
襤lham覺n ve onun y羹ze 癟覺kma imk璽nlar覺n覺 salayan ve kendiliinden olma h璽disenin baz覺 sanatk璽r ruhlar覺nda kolay baz覺lar覺nda ise 癟etin bir i mahiyeti g繹stermesinin sebebi nedir ? Bunun ilk ve esasl覺 sebebi , 羹phesiz zihin yap覺lar覺 bak覺m覺ndan b羹t羹n sanatk璽rlar覺n birbirinin ayn覺 olmay覺覺d覺r. Bir defa bu bak覺mdan sanatk璽r覺 iki b羹y羹k gruba ay覺rmak m羹mk羹nd羹r : a) Muhayyileleri canl覺 ve at覺lgan olanlar , b) Muhayyileleri daha az canl覺 veya muhayyile 羹zerinde akl覺n kontrol羹 daha kuvvetli olanlar. Birinci gruba dahil olanlarda yaratma 癟abuk , birden , dinamik ve s覺kt覺r ; muhayyile 癟arklar覺na ilk hareketi vermeye yarayan kuvvetli heyecan , etraf覺na toplad覺覺 fikirler, hayaller ve uur alt覺ndan kolayca s覺zan h璽t覺ralarla pek 癟abuk oul verir. Zengin hayaller , bol h璽t覺ralar kendileri zaten dolgun olduklar覺 i癟in 癟eitli 癟ar覺malara imk璽n verebilen bu olu biteviye b羹y羹lt羹r. Fakat ayn覺 gruptan olduklar覺 halde ruh簾 imk璽nlar覺 bu derece geni olmayanlarda mesele deiir. B繹ylelerinde her ne kadar yine s覺k s覺k orijinal fikirler doarsa da onlar bu fikirleri besleyemezler , gelitiremezler , muhtevalar覺n覺 meydana 癟覺karamazlar. Daarc覺kta pek fazla ey bulunmamas覺 y羹z羹nden , ger癟ekte birer hayal veya fikir miksefesi olan bu orijinal bulular a癟覺l覺p serpilmek imk璽n覺ndan mahrum kal覺rlar. Bunlar da insan覺 hayrete d羹羹ren bir kolayl覺kla yarat覺rlar ama , yaratt覺klar覺 ,ancak , kuvvetli bir k羹lt羹r羹 bulunmayan ve yeter derecede estetik terbiyesi olmayan kimselerin houna gidebilecek bo sesli , s覺 , renklerin alt覺nda d羹羹nd羹r羹c羹 ve zihni tatmin edici hi癟bir ey bulunmayan eserler v羹cuda getirebilirler. 襤kinci gruba dahil olanlarda muhayyilenin yeter derecede canl覺 ve at覺lgan olmay覺覺 , uuralt覺na s覺z覺p oray覺 harekete getirecek , allak bullak edecek , kendiliinden olma h璽disesini 璽deta evklendirecek hayallerin zaman覺nda ve yeter bollukta uurda g繹r羹nmemelerine sebep olur. B繹yle sanatk璽rlarda hayaller ve fikirler 璽sidirler ; sakl覺 bulunduklar覺 yerlerden y覺覺n y覺覺n 癟覺kmaya yanamad覺klar覺 gibi , azar azar gelmeye de ancak zahmetli bin bir davetten sonra raz覺 olurlar ; ilham perisi bunlara kar覺 nedense fazla m羹ltefit deildir. Bu y羹zden bu gibilerde yeni fikirler daha az doar. Fakat zihinlerinde bir de yeni bir fikir dodu mu bu fikir orada iyice yerleir , k覺m覺ldamaz ve yak覺ndan ge癟en baka fikirleri , tasar覺mlar覺 , duygular覺 g繹zetip yakalar. Eser yava yava fakat emniyetle b羹y羹r, geliir ve bir g羹n kendiliinden olmu k覺s覺mlar覺 didinmeyle v羹cuda getirilmi k覺s覺mlar覺n覺n heybetli c羹ssesi alt覺nda g繹ze bile g繹r羹nmeyen bir eser halinde meydana 癟覺kar. Bu ikinci gruptan olanlar覺n baz覺lar覺nda da ( ki fikrimizce Frans覺z romanc覺lar覺ndan Flaubert ve bizim airlerimizden Yahya Kemal Beyatl覺 bunlardand覺r.)yaratmadaki zorluk , s覺n覺rs覺z bir g羹癟 beenirliin ruhtaki kendiliinden olmay覺 k繹steklemesinden , 癟elmelemesinden ileri gelir. Zengin l羹gat癟e merak覺 ve tertipledii vakalar覺n ger癟ee m羹mk羹n olduu kadar 癟ok uygun d羹mesi istei Flaubert i serbest癟e y羹r羹yebilmekten al覺koyuyordu. zl羹 muhteva , ekil duruluu ve ahenk hususunda g繹sterdii hakl覺 titizliin de Yahya Kemal Beyatl覺y覺 u癟ar覺 ilham覺n kolayl覺覺ndan mahrum b覺rakt覺覺 s繹ylenemez mi? u halde sanatk璽rlar覺n baz覺lar覺nda g繹r羹len yaratma zorluu muhayyilelerinin herhangi bir kusurundan ziyade , tenkit癟i bir m羹dahalenin b羹t羹n yaratma seyrince bask覺s覺n覺 hissettirmesinden ileri geliyor.
Bu sebepler , demin de iaret ettiimiz gibi , sanatk璽r覺n sadece zihin yap覺s覺 ile ilgili olanlard覺r. Sanatk璽r覺n i癟 organ duyumlar覺yla , v羹cuda gelmekte olan esere tohum hizmetini g繹rm羹 ana heyecan覺n sanatk璽r覺n uuralt覺 hayat覺nda iyi veya fena kabul edilii ile , nihayet eserin haz覺rlan覺 safhalar覺nda sanatk璽r覺 癟evreleyen sosyal hayat artlar覺 ile ilgili bir癟ok sebeplerin de yaratmadaki <<kendiliinden olma >>y覺 geni 繹l癟羹de kolaylat覺raca覺n覺 veya g羹癟letireceini hesaba katmak l璽z覺md覺r.
H羹l璽sa ; ilham ve onun bir dereceye kadar sebebi sayabileceimiz kendiliinden olma , ruh簾 faaliyet , sanat eserine v羹cut veren psikolojik olular b羹t羹n羹n羹n bize ancak bir y繹n羹n羹 tan覺t覺r ki o da udur : uuralt覺n覺n kendisine has ileyii ruh簾 sentezlerin meydana gelmesinde 繹nemli rol oynuyor ve hayallerin , fikirlerin uur sahas覺nda gezinirken s覺k s覺k uuralt覺 sondajlar覺 da yaparak oradaki h璽t覺ralar , istekler , d羹羹nceler 璽lemini de harekete getirmeleri bu ileyii bir uyanma , bir derlenip toparlanma istikametinde gelitiriyor. Bir ana fikir veya kuvvetli heyecanla eserine gebe kalan sanatk璽r覺n i癟 d羹nyas覺nda tarif edilmez bir ihtiya癟 , bir sab覺rs覺zl覺k , bir nevi rahats覺zl覺k duygusu halinde beliren yarat覺 ar覺lar覺 , nihayet , ad覺na ilham denilen bir krizle kendini d覺a vuruyor. <<襤lhamda esasl覺 an , hen羹z ematik bir halde bulunan yaratma istidad覺n覺n ayd覺nl覺k hayaller haline intikali an覺d覺r. Sanatk璽r覺n yar覺 bulutlu i癟 d羹nyas覺 , ilhamlad覺r ki , uurlu bir d羹nya halini al覺r. >>
Fakat 羹phesiz b羹t羹n bu s繹ylenenler sanatk璽r覺n yaratma faaliyeti hakk覺nda tatmin edici izah deildir. Bu yarat覺覺 , t璽bi bulunduu ruh簾 vetireyi t羹rl羹 y繹nlerden m羹ahede ederek a癟覺klamaya 癟al覺mak l璽z覺md覺r. Bunun i癟inde her sanat eseri bir sentez olduuna g繹re ruh簾 sentezlerin meydana geli tarz覺na dikkat etmek zarureti vard覺r. Biz bu sentezlerin ger癟eklemesinde , sadece l羹zumlu malzemeyi salamak bak覺m覺ndan deil , nispeten k羹癟羹k 繹l癟羹de bile olsa bizzat senteze m羹essir olmak suretiyle de fikir 癟ar覺覺m覺n覺n 繹nemli bir rol oynad覺覺na inan覺yoruz. Bu itibarla , sanatk璽r覺n yaratma iini ayd覺nlatabilmek 羹midiyle giritiimiz arat覺rmalara imdi bu istikamette devam edeceiz.
IV
Fikir ar覺覺m覺n覺n Rol羹
Fikir 癟ar覺覺m覺 psikolojinin 癟apra覺k meselelerinden biridir. apra覺k diyoruz , 癟羹nk羹 XVIII. Y羹zy覺l 襤ngiliz filozoflar覺ndan ve bunlar aras覺nda bilhassa Humedan beri 羹zerinde en fazla durulmu , savunulmu , reddedilmi , s覺n覺rlar覺 daralt覺lm覺 veya geniletilmi psikoloji meselesi , fikir 癟ar覺覺m覺d覺r. Psikolojinin bu bahsi 羹zerinde bug羹n de muhtelif psikoloji ekolleri taraf覺ndan baka baka yorumlanmakta ve kendisine 羹phesiz 襤ngiliz ampristlerininkinden pek farkl覺 anlay覺larla ruh faaliyetinin baz覺 ekillerini ayd覺nlatan az veya 癟ok l羹zumlu bir a癟覺klama vas覺tas覺 deeri tan覺nmaktad覺r. zerinde bu derece tart覺覺lan bir terimi ele al覺rken bizim de durumumuzu belli etmemiz ve bu deyim hakk覺ndaki anlay覺lardan hangisini benimsediimizi 繹nceden bildirmemiz gerekir.
Zihin hayat覺n覺 , madde 璽lemindeki atomlar覺n mukabili gibi g繹zettikleri ruh簾 unsurlarla izah etmeye 癟al覺an ; maddenin birtak覺m atomlar覺n bir araya toplanmas覺ndan v羹cuda geldiini ortaya koymu olanlar gibi ruh olaylar覺n覺n da fikirlerin , hayallerin , 襤ngilizcede tasavvur anlam覺na gelen <<idea>>lar覺n bir araya toplanmas覺ndan ibaret olduuna inanan XVIII. Y羹zy覺l 襤ngiliz ampristlerinin ve bunlar覺n g繹r羹羹n羹 ahs覺nda temsil etmi olan Humeun psikolojik atomculuundan bug羹n pek uza覺z. Art覺 hayallerin daha dorusu idealar覺n basit birer duyum kopyas覺 olduuna inan覺yoruz ; her fikrin , zarur簾 olarak , ayn覺 tabiattaki bir intiba覺n neticesi olduu iddias覺 bize pek saf癟a g繹r羹n羹yor. Deneyler bize insan ruhunda ne tek tek hayaller , ne hayal gruplar覺 , hatta ne m羹nferit tasavvurlar bulunduunu 繹retiyor , deneyler bize , hass簾 ve hiss簾 ger癟ekleri olan birtak覺m ruhi b羹t羹nler g繹steriyor. Bu b羹t羹nlerin , Humeun d羹羹nd羹羹 hayal ve fikir polipiyeleri ile hi癟bir ilgisi yoktur ; bunlar ger癟ek ruh簾 sentezlerdir.
Ad覺na 癟ar覺覺mc覺l覺k denilen bu basitletirici meslein ruh hayat覺n覺n karma覺k , derin , ak覺c覺 ger癟eklerinden pek uzak olduunu g繹r羹p ona kar覺 vaziyet alm覺 olan bir psikologlar覺n d羹羹ncelerine gelince : bunlardan ; ister vakalar覺n sevkiyle olmu , ister evvelce yap覺lm覺 tedailerin tekrarlanmas覺 neticesinde otomatiklemi belli fikirlerin 癟ar覺mas覺n覺 muhakeme ile yap覺lan akl簾 fikir 癟ar覺malar覺ndan ay覺rmak suretiyle fikir 癟ar覺覺m覺n覺n sahas覺n覺 daraltanlar覺n g繹r羹羹n羹 de kabul etmiyoruz. B繹yle bir g繹r羹 , fikrimizce , psikolojik olmaktan ziyade felsef簾 olan birtak覺m m羹l璽hazalar sebebiyle ruh faaliyetinin b羹t羹nl羹羹n羹 par癟alamaktan ve izah vas覺tas覺n覺 sakatlamaktan baka bir eye yaramaz.
Fikir 癟ar覺覺m覺n覺n kl璽sik ekilleri olan benzerlik , yak覺nl覺k , birbiri ard覺 s覺ra gelme gibi tasavvurlar覺 m羹cerret bir tarzda birbirine balayan kl璽sik 癟ar覺覺m balar覺n覺n yerine , bir ayn覺 fikrin bulunduumuz 璽n覺n hallerine g繹re deien fikir veya hayal k羹melerini celp ve davet ettirdiini anlatabilmek i癟in Fransada bilhassa Brunschvicin yayd覺覺 huzmelenme ( Irradiation) ve Almanyada Ziehenin ortaya att覺覺 manzumeleme ( Constellation ) terimlerinin ifade ettii g繹r羹e gelince : fikir 癟ar覺覺m覺 mizaca , karaktere , ferdiyete , hatta bazen 璽na yani uuralt覺nda veya gayri-uurda olduu i癟in g羹癟 yakalanabilir ge癟ici teess羹rler sahas覺na da sokan bu suretle onun s覺n覺rlar覺n覺 癟ok genileten bu g繹r羹羹 bize bir hayli tatmin edici g繹r羹n羹yor.
Fakat biz fikir 癟ar覺覺m覺n覺 daha geni s覺n覺rlar i癟inde dikkate alanlar覺n ve onu tasar覺mlar覺n , duygular覺n birbirine ge癟mesi , birbirine s覺ms覺k覺 balanmas覺 diye kabul edenlerin d羹羹ncesini benimsiyoruz. Onu , Bergsonun 羹zerinde 覺srarla durduu m璽nada uur 璽nlar覺n覺n birbirine doru yay覺lmas覺 ve birbiri i癟ine ge癟mesi olay覺nda bu ge癟ii hem kolaylat覺ran hem de tevik eden bir h璽dise olarak al覺yoruz ; ayn覺 zamanda onun , ruh簾 ilemlerin birbiri ard覺na 癟繹z羹l羹p gelimelerine 繹nayak olduunu kabul ediyoruz.
Fikir 癟ar覺覺m覺 deyiminden ne anlad覺覺m覺z覺 b繹ylece tespit ettikten sonra , imdi , bir eserin sanatk璽r ruhunda tekevv羹n羹 boyunca fikirlerin , hayallerin , duygular覺n birbirlerini ne suretle 癟ektiklerini ,uyand覺rd覺klar覺n覺 , birbirleriyle nas覺l birleip kaynat覺klar覺n覺 , k覺saca , bu safhada fikir 癟ar覺覺m覺n覺n oynad覺覺 rol羹n neden ibaret olduunu arat覺rmak ve b繹ylece , yarat覺覺n t璽b簾 bulunduu ruh簾 olu u daha 繹nemli y繹nlerinden tan覺maya 癟al覺mak 羹zere , yaratan sanatk璽r覺n i癟 d羹nyas覺nda olup bitenleri b覺rakt覺覺m覺z noktadan incelemeye devam edelim:
Bir sanat eserinin tohumu ruha t覺pk覺 bir canl覺 varl覺a v羹cut veren tohumun organizmaya d羹mesi 璽n覺nda olduu gibi bir ak hareketiyle , yani sarsan ve iddetle uyartan bir hareketle d羹er. Bir vakan覺n yenilii veya 羹mull羹l羹羹 , bir manzaran覺n g羹zellii veya ulvilii , bir duygunun iddeti veya derinlii bir gebeliin balang覺c覺n覺 tekil edecek ilk asl簾 heyecan覺n sanatk璽r ruhuna d羹mesini salayan sebeplerdendir. Fakat sanatk璽r ruhunu derinlerden sarsan bu ana heyecan覺n , iddetli l璽kin m羹phem fikrin mutlaka ger癟ein g繹r羹n羹mlerinden gelmesi zarur簾 deildir. Bazen ; sanatk璽r覺n gayri uurunda alttan alta 癟覺rp覺nan ve anlat覺lmaz bir d覺a vurma ihtiyac覺ndan ileri gelen derin huzursuzluun herhangi bir tesad羹fle ayd覺n bir fikir halinde uur sahas覺na 癟覺k覺vermesi veya bin bir h璽t覺ra aras覺ndan herhangi birinin o andaki hal ve artlar sebebiyle kazan覺verdii b羹y羹k bir canl覺l覺kla haf覺zadan f覺rlat覺p sanatk璽r覺n b羹t羹n uurunu h羹km羹 alt覺na almas覺 ve ana fikir kuvvetiyle onu varl覺覺n覺n derinliklerine kadar sarmas覺 da m羹mk羹nd羹r. Menei ne olursa , sanatk璽r覺n yaratma faaliyetine balang覺癟 tekil eden , daha dorusu alt覺 ve 羹st羹yle b羹t羹n uuru harekete getiren bu an heyecanda kendi kendine yetme kudreti hi癟bir zaman yoktur ; iddetle hissedilmesine ramen , eer yap覺na uygun g覺dalarla beslenemeyecek olursa yaayamaz . t覺pk覺 canl覺 varl覺覺 v羹cuda getirecek tohum gibi.
Bu ana heyecan覺n yaay覺p gelimesi i癟in sanatk璽r ruhunun zengin muhteval覺 olmas覺 l璽z覺md覺r. Bir defa ; sanatk璽r覺n muhayyilesi bir hayal hazinesi olmal覺 ve canl覺 veya durgun ilese de bu hayalleri icab覺nda teksif edebilmek , 癟繹z羹p b繹l羹mlendirebilmek , yeni intibalar覺 kendine faydal覺 k覺labilmek iktidar覺nda olmal覺d覺r. Sonra ; haf覺za devaml覺 yard覺m覺n覺 ondan esirgememelidir. H璽t覺ralar覺 tam l羹zumlu olduu anda istenilen yere sevk edebilen bir h璽f覺za yaratmada baar覺n覺n en 繹nemli 璽milidir. Fakat haf覺zan覺n bu hizmeti g繹rebilmesi sanatk璽r覺n bu iddetli eer bu deyim yerindeyse : kesif bir hayat yaamas覺na geni 繹l癟羹de bal覺d覺r. Kesif hayat derken mutlaka g羹r羹lt羹l羹 , serg羹zetli , m羹cadeleli , d覺 d羹nya ile daimi surette sarma dola bir hayat kastetmiyoruz. D覺 d羹nyan覺n olaylar覺 ile az ilgili olduu halde kendi i癟ine d繹nmek ,<<fildii kulesine kapanmak>> , bu kapal覺 璽lemde sessiz sed璽s覺z y羹r羹y羹p giden hayal kervanlar覺n覺n ard覺na d羹mek , d羹羹nceleri ve duygular覺 羹zerinde sab覺rla , hatt璽 inatla ilemek suretiyle de kesif hayat i癟inde yaamak bir sanatk璽r i癟in m羹mk羹nd羹r. Hatt璽 , bu onun i癟in belki daha verimli bir hayatt覺r ! H璽t覺ralar , hayaller ancak b繹yle ilenmi , hem toprak gibi y羹z羹st羹 b覺rak覺lmam覺 bir ruh hayat覺nda bereketli ve dolgun olabilir. Nihayet sanatk璽rda ; hayallerin , h璽t覺ralar覺n , duygular覺n gelip 羹st羹nde ilenecekleri bir kanavi癟e hizmeti g繹recek olan bir fikirler zemini de bulunmal覺d覺r.
Sanatk璽r ruhunun ana heyecan覺n覺 gelitirmeye yarar vas覺flar覺 hakk覺nda s繹ylediklerimizi , onun keskin bir hassasiyete ve kuvvetli bir iradeye sahip bulunmas覺 gerektiini de kaydederek tamamlayal覺m. Sanatk璽r ruhu , i癟ine bir k覺v覺lc覺m gibi d羹en asl簾 heyecana hararetini kaybettirmemek i癟in yeter derecede s覺cak olmal覺d覺r. Bu s覺cakl覺覺 , sanatk璽ra , her t羹rl羹 tesire a癟覺k ve en k羹癟羹k dokunularla bile uzun ve devaml覺 titreimlere sahip kabiliyetli hassasiyeti salayacakt覺r. B繹yle keskin bir hassasl覺k sayesindedir ki sanatk璽r ,g繹z羹ne iliiverenleri , kula覺na 癟arp覺verenleri alel璽de bir insan覺n muktedir olabileceinden 癟ok daha esasl覺 癟ok daha ayr覺nt覺l覺 ekilde ruhunun hassas levhalar覺na tespit etmeye muvaffak olacakt覺r. Zaten ; herhangi bir manzara , herhangi bir olay kar覺s覺nda sanatk璽r覺n bizlerden 癟ok daha baka deil , fakat 癟ok daha fazla eyler g繹rmesinin sebebi de budur. 襤te ancak b繹yle bir ruha d羹mek ve onun besleme imk璽nlar覺 i癟inde gelimek art覺ylad覺r ki ana heyecan bir eser halinde tekevv羹n etmek yoluna girebilir. Fakat , bu et羹d羹m羹z羹n devam覺 boyunca daha a癟覺k olarak g繹r羹lebilecei gibi , sanatk璽r ruhunun s繹ylediimiz b羹t羹n m羹sait artlar覺 , kuvvetli bir irade ile ta癟land覺rmad覺k癟a , perakende imk璽nlar olmaktan baka deer ta覺mazlar. Sanat ii baka herhangi bir alanda olduundan 癟ok daha fazla , bir irade iidir. Sanat eseri ruhta belirmesinin balang覺c覺 bak覺m覺ndan canl覺 varl覺覺n organizmada belirmesine benzer ama , gelimesi ve elle tutulur ,g繹zle g繹r羹l羹r bir b羹t羹n haline gelebilmek i癟in ge癟irdii safhalar bak覺m覺ndan canl覺 varl覺覺n t璽bi kald覺覺 kanunlardan tamamen ayr覺l覺r. Canl覺 varl覺k , tohumda 繹nceden tayin olunmu ekli ne ise o eklin bir serpilip b羹y羹mesi olarak v羹cut bulacakt覺r ; halbuki , sanat eseri , oluu boyunca biteviye deiecektir. 襤te b羹t羹n bu deimeler ve ,genel olarak , uur sath覺nda g繹r羹n羹veren m羹phem hayallerin a癟覺k ve ayd覺nl覺k bir hale konulmas覺 , birbirine g繹z k覺rpan h璽t覺ralar覺n aralar覺ndaki ilgiler tespit olunarak b羹t羹ne sokulmalar覺 ancak devaml覺 bir irad簾 癟al覺ma sayesinde ger癟ekleebilecek eylerdir. <<Deha uzun bir sab覺rd覺r.>> s繹z羹 , iradenin sanat faaliyetindeki 繹nemini k覺sa fakat kesin bir ekilde ifade etmek i癟in s繹ylenmitir.
Sanatk璽r覺n bu vas覺flarla bezeli ruhuna d羹en kuvvetli bir heyecan , yahut g繹r羹n羹te m羹phem fakat bir enerji miksefesi gibi a癟覺l覺p serpilme imk璽n覺na sahip bir fikir onun ruh hayat覺nda derhal yepyeni , mahiyeti bambaka bir k覺m覺ldan覺 husule getirir. Bu , ilk anda tarif edilemez bir sevin癟 iken k覺sa bir m羹ddet sonra bir nevi huzursuzluk , arad覺覺n覺 bir t羹rl羹 bulamayan insanlar覺n sinirliliine benzer bir memnuniyetsizlik eklini alan garip bir ruh halidir. Sanatk璽r ; ruhunu birden kavrayan kuvvetli heyecan覺n zengin imk璽nlarla dolu olduunu keskin sezilerle fark etmekte fakat onun nas覺l , hangi istikamette geliebilecei hakk覺nda hen羹z hi癟bir ey d羹羹nememektedir. Ama kendi d羹羹nmese de uur hayat覺n覺n 癟arklar覺 bu ana heyecan覺n verdii ilk hareketle ve onun tayin ettii tempoyla ilemeye balam覺t覺r. Sanat eserinin hen羹z ekilsiz , vuzuhsuz , bulutumsu halini 繹yle uzaktan d羹羹nd羹ren ilk fikir , ruhta yaad覺k癟a muhtevas覺n覺 d覺ar覺ya verecek tarzda a癟覺lmaya , S矇aillesin t璽biriyle b繹l羹mlenmeye ( se segmenter ) ve etraf覺nda kendi ekil ve hayat veren fikirleri toplamaya balar : sanatk璽r art覺k bir yar覺 ayd覺nl覺k i癟indedir ; fikirler baka fikirleri , hayaller baka hayalleri 癟a覺rmakta , bunlara h璽t覺ralar kat覺lmakta , uur sahas覺nda kendini belli eden bu faaliyet uur alt覺n覺 da harekete getirmektedir. Fikir 癟ar覺覺m覺 i ba覺ndad覺r. Sanatk璽r , eseri hakk覺nda hen羹z duru bir tasar覺ma erememi olmakla beraber , bir eylerin haz覺rlanmakta olduunu hissetmektedir. Fakat bu safhada zihnin birletirici , tertipleyip d羹zenleyici m羹dahalesi hen羹z kendini g繹stermemitir. Bu , uurda birikmeye balayan ve kelimenin dar anlam覺yla birbirini 癟a覺ran , birbiriyle temas arayan fakat bunu hen羹z bulamayan haf覺za , muhayyile , uuralt覺 muhtevalar覺n覺n bir gidip bir gelme , uurda g繹r羹n羹p kayboluverme safhas覺d覺r.
Yarat覺覺n bu safhas覺 ,bilhassa I. D羹nya Harbinden sonra , sanatk璽rlara her eyden daha 癟ekici g繹r羹nm羹 ve onlar uurun verilerini daha domak 羹zerelerken yakalamay覺 , bunlar覺 mant覺覺n kal覺plar覺na d繹k羹lmeden 繹nceki halleri ne ise 繹ylece tespit edebilmeyi sanatk璽r覺n as覺l ii saym覺lard覺r. Onlara g繹re olmu bitmii ifade veya tasvir etmek 璽limin yahut alel璽de zanaat癟覺n覺n iidir. Sanatk璽r , olmakta olan覺 yakalay覺p g繹stermelidir ; fikir 癟ar覺覺m覺n覺n harekete getirdii ruh hayat覺 muhtevalar覺n覺 hen羹z uyand覺klar覺 s覺rada al覺覺lm覺 mant覺覺n elinde tertiplenip akl覺n kendiliinden benimsedii bir s覺raya sokulmadan 繹nce nas覺l iseler 繹yle g繹stermeye 癟al覺mal覺d覺r. Son yirmi be otuz y覺l i癟inde sanat d羹nyas覺nda g繹r羹lm羹 ve bal覺ca ay覺rt edici vas覺flar覺 , bilinen ve al覺覺lm覺 olan eylerden bambaka bir ifade veya temsil ekli kullanmaktan ibaret kalm覺 olan birtak覺m sanat ekollerinin benimsedikleri esasl覺 g繹r羹 ite bu olmutur. Resimde , heykelde , iirde hatta bazen musikide bir m羹ddet alabildiine s繹m羹r羹lm羹 olan bu sanat anlay覺覺n覺 son y覺llarda baz覺 gen癟 sanatk璽rlar覺m覺z da eserle veya tart覺malarla savunmaktad覺rlar. Empresyonist ve s羹rrealist denilen sanatk璽rlar覺n 繹teden beri savunduklar覺 sanat telakkisi de bu olmutur. Onlar覺n da b羹t羹n iddialar覺 : duyumlar覺 kar覺覺p bozulmam覺 halleriyle tespit etmek , nesneleri uura ilk a覺zda nas覺l g繹r羹n羹yorlarsa 繹ylece g繹stermek gerektiidir. <<Empresyonist sanatk璽r , hassasiyetin diri verilerinin mahiyetini deitirmekten sak覺n覺r. Onlar覺 , nas覺l iseler 繹ylece toplamak ve tespit etmek ister. Bu , 癟etin , fayda g繹zetmez ve 璽deta ulv簾 bir 癟abalamay覺 gerektirir. Empresyonist sanatk璽ra g繹re , i癟imizde damarlar覺m覺zdaki kan veya cierlerimizdeki hava gibi dolaan ve biteviye , her yerde , biz d羹羹nmesek bile , bir ey 羹zerinde zihnimizi ilettiimiz zaman onun 繹ncesini , sonras覺n覺 ; ni癟inini , nas覺l覺n覺 ay覺rt eden o faydac覺 mant覺a kar覺 koymam覺z l璽z覺md覺r. Bu faydac覺 mant覺k , haberimiz olmadan , kendisinin duvarlar覺n覺 amak ve kal覺plardan kurtulmak isteyen her eyi hapsetmektedir ; g繹ze ve kulaa olduu gibi 癟arpan eyleri g繹rmekten ve iitmekten bizi menetmektedir ; bize , ger癟ekte kendisini g繹steren eyden baka bir eyi g繹sterip iittirmektedir ; bizi 癟abalama zahmetinden kurtarmakta , b羹y羹k bir enerji sarf etmemize l羹zum b覺rakmadan iin i癟inden 癟ekip 癟覺karmaktad覺r ;bizi uyuklatmakta , b羹y羹k enerjilerin harekete ge癟mesi yerine , her ie yarar mekanizmalar koymaktad覺r ; seri halinde , i癟i g繹reneiyle 癟al覺maktad覺r ; baya覺y覺 , herkesin bildii eyi , ortalamay覺 , bilinen tiplere uygun olan覺 aramakta ve yaratmaktad覺r ; bir varl覺kta , bir halde bulunan biricik ve bakas覺na k覺yaslanamaz eyi ihmal etmekte , bundan ka癟覺nmaktad覺r. >>
Fikir 癟ar覺覺mlar覺n覺 daha harekete ge癟mek 羹zere olduklar覺 s覺rada , uur olaylar覺n覺 daha tekevv羹nleri esnas覺nda yakalamay覺 hedef tutan , 癟羹nk羹 , ancak bu safhada ele al覺nd覺klar覺 taktirde onlar覺 ger癟ek tabiatlar覺yla ifade etmek m羹mk羹n olduuna sanat anlay覺lar覺 , fikrimizce , iki esasl覺 g羹癟l羹k kar覺s覺ndad覺r:
1 Fikirlerin , hayallerin daha uurda belirdikleri andan itibaren birbirlerine yanamalar覺 ve ruh hayat覺n覺n sentez zaruretlerine g繹re ilk birlemeleri v羹cuda getirmeleri i癟 hayat覺n esasl覺 bir kanunudur ; ruh hayat覺nda olaylar覺n tekevv羹n羹 bir olu tazammun eder ; bu oluu herhangi bir safhas覺nda durdurup o andaki haliyle tespite 癟al覺mak insan覺n bir an kendi kendisi olmaktan 癟覺k覺p uurda gelip ge癟enleri durgun bir sudaki akisleri seyreder gibi 璽deta d覺ardan seyretmesini gerektirir ki b繹yle bir teebb羹s , imk璽ns覺z denilecek derecedeki g羹癟l羹羹 bir tarafa b覺rak覺lsa bile hi癟bir zaman tam baar覺ya varamaz. 羹nk羹 uur hallerini bu safhada yakalayabildiini kabul etmek bile , sanatk璽r , onlar覺 kelimeler veya noktalar halinde ka覺da , boyalar halinde muambaya tespit etmek i癟in zarur簾 olarak bir zaman ge癟irecektir ve bu zaman i癟inde , yakalad覺覺 k繹rpe fakat titrek , vuzuhsuz ruh hallerinin ( t覺pk覺 , uyan覺覺 takip eden ilk dakikalardan itibaren , biz hi癟 fark覺nda olmadan , al覺覺lm覺 bir mant覺覺n kal覺plar覺na girmek i癟in boluklar覺 dolup , silik balar覺 ayd覺nlan覺p , hatta ger癟ekte birbirinden ayr覺 olan par癟alar覺 birbirine eklenip bir masal b羹t羹nl羹羹 kazanan r羹yalar覺m覺z gibi ) olu unun seyrini tamamlay覺p dolgun , ayd覺nl覺k , mant覺kl覺 ve k覺s覺mlar覺 birbiriyle tabi簾 surette ahenkli bir sentez v羹cuda getirmemesi imk璽ns覺zd覺r.
2 Kelimelerin , muhtelif sanat ubelerinde kullan覺lan 癟eitli ifade vas覺talar覺n覺n ve her sanat覺n icra i癟in bavurmak zorunda olduu tekniinde kendine g繹re belli bir d羹羹nd羹rme ve yapt覺rma istikameti vard覺r. U癟ucu ruh halleri yakalanabildiklerini bir an i癟in kabul etsek bile bu kal覺plara d繹k羹l羹rken zarur簾 olarak menedeki safl覺klardan pek 癟ok ey kaybedeceklerdir.
襤te bu sebepler dolay覺s覺ylad覺r ki biz , olaylar覺 ve nesneleri uura ilk a覺zda nas覺l g繹r羹n羹yorlarsa 繹yle yakalay覺p ifade etmek iddias覺nda olan sanatk璽rlar覺n g繹r羹羹n羹 uygulanmas覺 ilimce m羹mk羹n bir g繹r羹 saymaktan 癟ekiniyoruz. B繹yle bir anlay覺覺n mahsul羹 olarak ortaya konulmu olan sanat eserleri , fikrimizce , ya ka癟覺n覺ld覺覺 iddia edilen eye yine de bal覺 kal覺nd覺覺n覺 son tahlilde ispata yarayan delillerdir , yahut disiplinsiz diyebileceimiz bir fikir 癟ar覺覺m覺n覺n fantezileridir. Ger癟ek sanatk璽ra yaratma faaliyeti destek olan ana heyecan覺n beslenip gelimesine ve bir sanat eseri halinde b羹t羹nlemesine yarayacak malzemeyi salayan fikir 癟ar覺覺m覺 ise , y羹ksek bir ruh簾 sentezin oluu boyunca s覺k覺 bir disiplin alt覺nda i g繹ren fikir 癟ar覺覺m覺d覺r. Sanatk璽r覺n zihninde eserin ilk emas覺 v羹cut bulunca bunun gerektirdii hayalleri , fikirleri , emre haz覺r k覺labilmek , eman覺n tesad羹flerden , yeni m羹ahedelerden , uuralt覺nda vuku bulacak 璽ni patlamalardan gelen yeni tahass羹sler ve yeni d羹羹ncelerle eserin tekevv羹n羹 boyunca esasl覺 deiikliklere uramas覺n覺 bir da覺l覺p par癟alanmaya m羹ncer olmak tehlikesinden koruyabilmek ancak disiplinli bir fikir 癟ar覺覺m覺 sayesinde m羹mk羹n olabilir.
V
emalat覺rma ve Yaratmaya
Urama
Sanatk璽r覺n ruhunda bir k覺m覺ldan覺覺 husule getiren kuvvetli heyecan pasif kalmaz , b羹t羹n i癟 hayat mekanizmas覺n覺n ilemeye balamas覺 i癟in gerekli ilk hareketi de yine o salar. Onu davet edici tesiri alt覺nda h璽t覺ralar , hayaller , fikirler derlenip toparlan覺r. Bu ana heyecan hissi mahiyeti sebebiyle , Sanatk璽r覺n b羹t羹n heyecanlar覺n覺 kendi rengiyle benekler ; uzun zamandan beri da覺l覺p gitmi hayalleri onlara eski heyecanl覺l覺k kuvvetlerini yeniden kazand覺rarak sanatk璽r覺n haf覺zas覺ndan dayan覺lmaz bir 癟ekim kuvveti ile 癟a覺r覺r. Ve ite heyecanlar覺n bu y覺覺l覺malar覺 , alttan yukar覺 doru bu f覺k覺rmalar覺 , ana heyecanc覺n tesiri alt覺nda uurun eiini 癟evirip onun 璽deta kap覺s覺n覺 zorlamalar覺d覺r ki sanatk璽rane yarat覺覺n ilk merhalesini , esere gebe kal覺nmay覺 tekil eder.
Sanatk璽r覺n ruh簾 faaliyeti , art覺k , eserin ilk tasavvurunu salam覺 olan ana fikir istikametine y繹nelmitir. Zihin hep bu yolda 癟al覺maktad覺r. Fikirler filizlenmeye , muhtevalar覺n覺 sa癟maya , gerek kendi aralar覺nda gerekse gittik癟e 癟oalan hayaller ve uurda gittik癟e biriken h璽t覺ralarla birleip kaynamaya balam覺lard覺r. Art覺k sanatk璽r覺n , yaratmak istedii ey hakk覺nda olduk癟a a癟覺k bir d羹羹ncesi vard覺r. Bu andan itibaren zihnin emalat覺rma yolunda 繹n羹ne ge癟ilmez faaliyetlerinin de bu durulaan d羹羹nce etraf覺nda kendini g繹sterdii ve idraklerin hayal ve fikirlerin sadece eser i癟in l羹zumlu olanlar覺 tutulup l羹zumsuzlar覺 ihmal edilmek suretiyle- k覺saltmalara , k羹癟羹ltmelere , teksif olunmalara t璽bi k覺l覺nd覺覺 g繹r羹l羹r.
emalat覺rma ruh hayat覺n覺n b羹t羹n羹n羹 i癟ine alan bir ilem olarak g繹zetilebilir. Zaten bu 繹nemi dolay覺s覺ylad覺r ki zihnin emalat覺rma faaliyeti veya baka bir deyimle zihn簾 emalar meselesi 繹teden beri bir癟ok filozoflar覺 yak覺ndan ilgilendirmitir. Aristo , Kant , Taine , Ribot , Bergson bu konu 羹zerinde en fazla durmu olanlard覺r. Bergson , hayalleri ancak emalara olan nispeti dolay覺s覺yla 羹zerinde durulmaya deer eyler sayar ve hayal ile eman覺n birbirinden ay覺rt edilmesini 覺srarla ister. O , hayalleri sadece , kendi deyimi ile : - bu cans覺z , statik , mekanik tasavvurlar覺 dikkate alan bir psikolojinin yetmeyeceini iddia eder. Bergsona g繹re ; vas覺tas覺z uurda , haf覺zada ,dikkatte , 癟abalamada , h羹lasa b羹t羹n ruh簾 ilemlerde dinamik emalar daima esasl覺 rol羹 oynamaktad覺r. Hayallerin fikirlerin emalar haline gelmesi , ancak m羹nferit statik mahiyetlerinden ayr覺l覺p teksif olunmu ve aktif hale gelmi olmalar覺yla m羹mk羹nd羹r. Hayal ve fikir , birincisi 癟ok daha hass簾 ikincisi hass簾likten epeyce s覺yr覺lm覺 ve statik bir mahiyet alm覺 iki nevi tasavvura del璽let eden birer terimden bakla bir ey deildir. Bunlar覺n dinamik birer mahiyet kazanmalar覺 i癟in ruhun teksif etme , Tesirli k覺saltma ( Abreviation agissante )ileminin harekete ge癟mesi l璽z覺md覺r. 羹nk羹 bu tesirli k覺saltma hayal anlat覺l覺 olmaktan ve fikir anla覺l覺r olmaktan 癟覺kar. <<Bir emalat覺rman覺n dinamizmi demek , onun ya aksiyon , ya 癟ar覺覺m kudreti demektir. Pasif , amaz , sad覺k , seri halinde 羹retmeler (reproductionlar ) yaan覺lana ne bir ey ekleyebilir , ne de ondan bir ey eksiltebilir , bunlar yeni ilgiler yaratamazlar. Halbuki k覺salt覺c覺 , basitletirici , ekil deitirici olduundan daha a覺r覺 g繹sterici 羹retmeler bu yapt覺klar覺 iten dikkate deer ve faydalan覺labilir eyler v羹cuda getirdikleri nispette yeni deerler yarat覺rlar. >>
u halde sanatk璽r覺n ruhunda balayan ey ; duygular覺n覺 , d羹羹ncelerini , h璽t覺ralar覺n覺 , d覺 d羹nyan覺n ve verimli tesad羹flerin bahettii yeni yeni tasavvurlar覺 biteviye elekten ge癟irmek , bunlar aras覺ndan l羹zumlu olanlar覺 almak , bir k覺sm覺n覺n sadece 繹z羹ne dikkat etmek ,eser i癟in birer parazitten baka bir ey olmayacak unsurlar覺n 羹st羹nde bile durmamak eklinde gelien bir emalat覺rma , bir teksif iidir. Bu teksif ii bazen pek uzun bir devreyi y覺llar覺 doldurabilir. Bu arada sanatk璽r覺n icra safhas覺na ge癟meyi denedii , fakat 癟ok zaman , baar覺y覺 vaat etmeyen bir balang覺c覺n verdii 羹z羹nt羹 ile , avarelii yeniden ele ald覺覺 g繹r羹l羹r. Ruh簾 teksif yeterli bir olgunlua ermedii m羹ddet癟e her ey botur . sanatk璽r kendini zorlasa , icra iine mutlaka girimek ve bu ii mutlaka tamamlamak istese bile ; meydana gelen eser , c覺l覺zl覺覺 ve beyhudeliiyle , yeter derecede haz覺rl覺kl覺 olmadan ie giriildiini a癟覺a vurur.
Sanatk璽rane yarat覺 i癟in ruh簾 teksiflerin gerekli olduunu s繹ylerken , sadece , ileride bir eser halinde geliecek ana fikrin sebep olduu ruh簾 teksifleri deil ,ayn覺 zamanda , sanatk璽r覺n - duyan , d羹羹nen tahayy羹l eden biri olmak ve bu kabiliyetler kendisinde , yarat覺l覺覺 icab覺 , baka herhangi bir insan覺nkinden daha fazla gelimi olmak itibariyle -hayat覺 boyunca v羹cut bulmu olan ruhi teksiflerini de kastediyoruz. Bundan 繹nceki bahislerimizden birinde sanatk璽r覺n zengin bir ruh簾 hamuleye sahip olmas覺 gerektiini kaydederken de uyan覺k muhayyileden , kuvvetli haf覺zadan keskin duyarl覺ktan anlad覺覺m覺z ey 羹phesiz hayallerin , h璽t覺ralar覺n ve duygular覺n dolgunluu kendi aralar覺nda sentezlenme ve canl覺l覺k kazanma suretiyle eritikleri kesiflik idi. << H璽t覺ralar , hayaller , fikirler bak覺m覺ndan 羹st羹n zenginlii olan bir zek璽 , 繹b羹r artlar eit olduu taktirde yaratmaya daha m羹sait olur ; 癟羹nk羹 yaratmak i癟in faydalanaca覺 unsurlar onda daha fazla bulunur. >> teye gitmeye ne hacet : ruh簾 teksifler ve zihnin emalat覺rma faaliyeti olmasa idi kelimenin en geni anlam覺 ile bilgi m羹mk羹n olmazd覺. Bilgi olmad覺k癟a da sanatk璽r覺n bir ey yaratabilmesine ihtimal verilemez ; 癟羹nk羹 sanatk璽r覺n 癟al覺mas覺 , edinilmi bilgisinin 繹zel bir eserin ger癟eklemesine tatbik olunmas覺n覺 tazammun eder.
Demek ki yarat覺a takadd羹m eden ruh簾 haz覺rl覺k devresi bizzat yaratma faaliyeti kadar , belki ondan daha 繹nemlidir. 襤lham覺 izah eder g繹r羹nen <<kendiliinden olma>> h璽disesinin sebebini de b繹yle bir haz覺rl覺k devresinin mevcudiyetinde aramal覺d覺r : ruhun bir kendiliinden olma faaliyetinin mahsul羹 imi gibi meydana gelen eser , asl覺nda , ruhta iyice olgunlam覺 bir haz覺rl覺覺n , teksif edilmi hayal ; fikir ve h璽t覺ralar覺n v羹cuda getirdii sentezlerin bir ana fikir vesilesiyle a癟覺l覺p serpilmesinden meydana gelen unsurlar覺n belli bir maksada g繹re yeni bir senteze dahil olmalar覺ndan baka nedir ?
Sanatk璽r yaratma i癟in uramaya -羹mul羹 hakk覺nda 癟ok zaman kendisinin de a癟覺k bir fikre sahip olmad覺覺 b繹yle bir haz覺rl覺kla balar.
Yaratma i癟in urama safhas覺 , sanatk璽r覺n kendini b羹t羹n varl覺覺yla ie verdii safhad覺r. Sanat eserini dikkatli , iradeli , muhakemeli , bir 癟al覺mayla ad覺m ad覺m ger癟ekleen bir icat olarak kabul edenler kadar , ilhama yarat覺ta en 羹st羹n rol羹 veren ve sanat eserini , nas覺l v羹cut bulduu bilinmeyen b羹t羹n bir ruh簾 haz覺rl覺覺n uurumuzun m羹dahalesi olmaks覺z覺n kendini d覺a verii sayanlar da bu uramaya sanatk璽r覺n b羹t羹n varl覺覺yla g繹m羹ld羹羹nde m羹ttefiktirler. Ancak , bu iki ayr覺 telakkiye bal覺 olanlar覺n kendini tamamen veri halinden anlad覺klar覺 ey birbirinden farkl覺d覺r yaratma i癟in uramay覺 uurlu ve iradeli bir 癟abalama sayanlar覺n d羹羹nd羹羹 udur ; sanatk璽r b羹t羹n melekelerini bu yaratma ii i癟in seferber edecektir , eserin genel seyrini dikkatle takip ederek uurda bu gelimeyle ilgili ne varsa g繹r羹p zaptetmeye ve bunlar覺 birbiriyle ahenkli ekilde birletirmeye , birbirini 癟a覺ran fikirleri daha uzaktan kefedip bir araya getirmeye , ana fikirle , eserle ilgili olmayan fakat bir parazit gibi onun i癟ine sokulmak isteyen eyleri b羹y羹k bir titizlikle bertaraf etmeye gayret edecektir ; hul璽sa neyi nerede ne ekilde kullanmak gerektiini d羹羹n羹p devaml覺 surette kendi kendinin deneti alt覺nda 癟al覺acakt覺r. 襤lham覺 her ey sayd覺klar覺ndan yaratma i癟in 癟al覺may覺 da gayri uur簾 faaliyetin , ii bilenler ise bu safhaya sanatk璽r覺n kendini tamamen vermesi gerektiine u m璽nada kanidirler : uuralt覺nda iyice olgunlam覺 ve g羹n羹n birinde mesut bir tesad羹f羹n uur sahas覺na 癟ekip 癟覺kar覺verdii kuvvetli bir ana fikir sayesinde kendine bir menfez bulmu olan kuvve halindeki eserin derhal fiil halinde esere kalbedilebilmesi ka覺tta , notada , muambada , mermerde ger癟ekleebilmesi i癟in sanatk璽r b羹t羹n d羹nya ilgilerinden elini eteini 癟ekip kendini bu ruh簾 boan覺覺n emrine vermelidir.
Sanat iini ilham ii sayanlar覺n anlay覺覺n覺 daha 繹nce ele alm覺 ve uurlu iradeli 癟al覺maya hi癟 minneti olmayan b繹yle Tanr覺 vergisi bir yarat覺 hakk覺ndaki telakkinin m羹nakaas覺n覺 yapm覺t覺k. Bu meseleye yeniden d繹necek deiliz. Sanat , bir uurlu 癟al覺ma iidir ; dikkat ve muhakemenin devaml覺 deneti alt覺nda ilerler ve gerektirdii 癟abalamalar覺 ancak kuvvetli bir irade salayabilir. B繹yle bir 癟al覺ma sayesindedir ki 癟eitli fikir 癟ar覺覺mlar覺n覺 maksada uygun bir tertibe sokmak , disiplin alt覺na almak , eserin devam覺 boyunca fikirleri , hayalleri bir ayr覺 b羹t羹n羹n ayr覺lmaz par癟alar覺 halinde birbirleriyle birletirmek m羹mk羹n olabilir.
Yaratma i癟in uraman覺n bir irade ii olduunu bir癟ok sanatk璽r 覺srarla belirtmilerdir. Flaubert : << Kitaplar 癟ocuk yapar gibi yap覺lmaz , diyor , ehram yapar gibi yap覺l覺r : 繹nceden tasarlanm覺 bir maksada g繹re ve kocaman ta bloklar覺n覺 birbiri 羹zerine koyarak , bir癟ok 羹z羹nt羹 , vakit ve ter pahas覺na .>> Basch , sanat覺n bir ceht ii olduuna inanm覺t覺r : <<Daima pek 癟ok 癟al覺覺rd覺m , diyor ; o kadar 癟al覺an herkes benim gibi olabilir.>> Rodin iradenin ve uurlu bilginin 繹nemine iaret eder : << Sanatk璽r bir ilim ve sab覺r adam覺 olmal覺d覺r ; hi癟bir eyi tesad羹fe b覺rakmamal覺d覺r.>> E. Poe , Karga adl覺 tan覺nm覺 iiri hakk覺nda 繹yle s繹yler : <<Bu iirin tek bir par癟as覺 bile tesad羹f veya sezi mahsul羹 deildir. Bu eser bir matematik probleminde g繹r羹lebilecek a癟覺kl覺k , doruluk ve amazl覺kla neticesine doru ad覺m ad覺m y羹r羹m羹t羹r.>> Nihayet sanat eserinin iradeli ve uurlu 癟al覺maya dayanmas覺 gerektiini hem fikir hem de eser halinde savunmu olan P. Val矇ry : << Ger癟ek bir aire yak覺an durum r羹ya halinden tamam覺yla se癟ik bir durum olmal覺d覺r , demiti s覺rf kendi h羹lyas覺n覺 yazmak isteyen bile , fevkal璽de uyan覺k olmal覺d覺r. >>
Fakat acaba bu uurlu ve iradeli 癟al覺mada tesad羹flerin , uuralt覺 ilcalar覺n hi癟bir etkisi yok mudur ? Aksine ; yaratman覺n tak覺n bir muhayyilenin birden 癟alay覺p d繹k羹l羹羹 gibi g繹r羹nd羹羹 ve bu sebepten ilhamla izah olunmak istenildii hallerde de , eserin ahenkli bir b羹t羹n salaml覺覺 kazanabilmesine hizmet eden , ger癟ekte , uurlu bir 癟al覺ma deil midir ? Birbirinin z覺tt覺 olan iki g繹r羹 dikkat edilirse , birbirini 癟羹r羹tmez fakat tamamlar : en tak覺n bir muhayyileyi ve uuralt覺 faaliyetini bile eer ger癟ek deeri olan bir sanat eseri yaratmak bahse konu ise disiplin alt覺na almak , sel halinde ak覺p gelen ve uzak yak覺n iliiklerle birbirini 癟a覺ran fikirleri , hayalleri s覺k覺 bir kontrole tutmak zarureti vard覺r. b羹r taraftan mutlak surette uurlu , iradeli g繹r羹nen bir yaratma gayreti bile ara s覺ra uurlu tesad羹flerle , uuralt覺 etkilerle beslenmedik癟e souk , k覺s覺r kalmaya , hatta belki bir 癟覺kmaza saplanmaya mahk羶mdur. Nitekim sanat iinin bir bilgi , 繹l癟羹 ve irade ii olduunu o derece savunmu olanlardan Flaubert bir yaz覺s覺nda : << Sanatk璽r konusunu se癟mekte serbest deildir. >> demek suretiyle , ana fikrin eserin gelimesi boyunca sanatk璽r覺n arzusuna ramen birtak覺m esasl覺 deiikliklere urayabileceini kabul etmitir ve P. Val矇ry ; <<Sanatk璽r ancak baz覺 anlarda yaratabilir ve bu anlar覺 kendi keyfine g繹re se癟emez. >> demitir.
_________________
Paylat覺k癟a
|
Giri
Kay覺t
SSS
Ara
yeler
