“İlk çalışmalarda yapılan hataların affı temennisiyle…”


CİLT SANATININ GELİŞİMİ VE TÜRK CİLTÇİLİĞİ

 Cilt ne demektir?
 Cildin yapılış amaçları
 Tarihi
 Bir kitap nasıl ciltlenir?
 Cildin bölümleri
 Ciltlerde kullanılan malzemeler
 Cilt üslupları
 Ciltlerde kullanılan süslemeler
 Mücellidler
 Doğu ve Batı ciltleri arasındaki farklar
 Mini Sözlük
 Kaynakça













Cilt Ne Demektir?
“İnsanların taş üzerine kazdıkları yüzyıllık yazılar,
Allah için su üstüne yazılmış yazılar gibidir.”
Cilt kelimesi “ deri, kap, kitap, meşin” gibi anlamlara gelir. ” Formaları veya yaprakları birbirine dikilerek veya yapıştırılarak bir kitaba geçirilen deri, bez veya kağıtla kaplı kapak.” olarak da tanımlanmıştır.
“Bir mecmua veya kitabın yapraklarını dağılmadan ve sırası bozulmadan bir arada tutabilmek için yapılan koruyucu kapağa cilt denilmektedir.” gibi tanımlar cildin yapılış amaçlarından bazılarını gösterirken, “ …. ince tahtadan, deriden veya üzeri kağıt ve bez gibi şeyler kaplı mukavvadan yapılan kaplara denilir.” tanımı ise bize ciltlerin yapımında kullanılan malzemeleri gösterir. Sırası gelmişken ciltlerin yapılış amaçlarını belirtmekte fayda görüyorum:
 Yazılı ve basılı eserlerin sayfalarını bir araya toplamak,
 Kolayca kullanılmasını sağlamak,
 Dış etkilerden eserleri korumak,
 Estetik bir görünüş sağlamak
 Yazı ve kitabın Türklerce mukaddes sayılması.
gibi etkenler ciltlerin yapılış amaçlarına dahil edilebilir.
İlk önce eserleri koruma amacına yönelik olan ciltçilik, özellikle Osmanlı Devleti’nde bu amacının yanı sıra tam bir sanat haline gelmiştir diyebiliriz. Öyle ki bir han veya hamamın inşasına yetecek kadar çok bir meblağ sarfıyla bir eserin yazısı ve cildi için birkaç sene çalışıldığını bilmekteyiz.

Cildin Tarihi
“ Üç bin yıllık geçmişinin hesabını yapamayan insan, günübirlik yaşayan insandır.”
Goethe
“Ciltçiliğin tarihi çok eskilere uzanır. Kağıdın icadından önce balmumu levhalar ve papirüs üzerine yazılan yazıların saklanması için, tahta kapakların iki yanlarından iplerle bağlanmak suretiyle bir çeşit cilt yapıldığı bilinmektedir.”
Ciltçilik, tomar şeklindeki kitapların, yerini Romalılar devrinde yapılan dikdörtgen biçiminde kesilmiş kodeksin( mushaf ) almasıyla ortaya çıkmıştır.
Papirüs üzerine sade ve gösterişsiz bir şekilde meşin kaplanarak yapılan en eski cilt kapakları IV. yüzyılda ele geçirilmiştir.
İlk Türk ciltlerinin Mani dinini kabul eden Uygurlar tarafından yapıldığı bilinmektedir. A. von Le Coq’ un, Uigurica adlı eserinde cilt sanatının Uygurlar’da ne denli ilerlediğini görmekteyiz. Aynı kişi tarafından Karahoçu’ da bulunmuş olan bir Uygur Türk cildi M.S. VII. Yüzyıla aittir. Bazı araştırmacılar tarafından ileri sürülen, cilt sanatının Çinlilerden Türklere, oradan da Batı’ ya geçtiği yargısını; Prof. Dr. Wolfram Eberhard, Çin kitaplarının ciltli değil tomar şeklinde olduklarını ispatla çürütmüştür. Bu konuyu destekleyici bir değer belge ise M.S. 866’da bulunan Çinliler tarafından klişe baskı yoluyla basılmış olan Kutsal Sutra’nın tomar halinde olmasıdır.
İsmet Binark, Çin ve Batı’nın bu sanatı Uygur Türklerinden öğrendiklerini ileri sürer. Özellikle Hristiyan Avrupa’nın İslam cilt sanatlarından büyük oranda etkilendiği bir gerçektir. İslam kitapçılık sanatlarının izlerini taşıyan kitaplara İtalya’da rastlamaktayız. İtalya’ya 15. yy’da doğulu mücellidler gelmiş ve başta ebru motifi olmak üzere birçok islami cilt sanatını oraya götürmüştür.
Ortaçağ Avrupa’ sı özellikle dini kitaplarına özen göstermiş ve bu tür kitap ciltlerini değerli madenler, yaldızlanmış bakırdan yapılmış değerli taşlar, kazılmış resimler, fildişi levhalarla süslemiştir. Rönesans’tan sonra ağır tahta ciltler yerini mukavvaya bırakmıştır. Şunu da belirtmeliyiz ki deri 12. yüzyılda da bilinmekteydi. Yalnız kıymetli deri ciltleri, Doğu etkisiyle 15. yüzyılda çeşitli süslemeleriyle görmekteyiz. Bu türlerin, daha çok 1480 ve sonrasında İtalya’da ve daha sonra Fransa’da görüldüğü tespit edilmiştir. Özellikle Avrupa ciltçiliğinin en parlak dönemi, 16. yüzyılda Fransa’da yaşanmıştır. 18. yüzyılda Paris Üniversitesi’nin denetimindeki ciltçiler loncası- Osmanlı’da mücellidlerin sarayda himaye edildiklerini, kendilerine ait iş yerleri olduğunu ve kütüphanelerde çalıştıklarını unutmayalım- büyük sanatkarlar yetiştirmiştir. Dubuisson ailesi, ciltlerin yer yer işlenmesi yerine süsleri bir defada basma yoluna gitmiştir.
Esas itibarıyla cildin kökeni Asya’ya dayandırılır. Başlangıç yeri ise Horasan’dır. Zira Horasan o yıllarda zengin hayvan ürünlerine sahiptir. Cildin en büyük hammaddesi ise deri olarak görülmüştür. Bu düşünce cildin bir mecburiyet değil de bir sanat şeklinde tezahür ettiğinde mantıklı olacaktır. Fakat cilt, bir mecburiyetse yani asıl gayesi kağıdı korumaksa bunun için önceden dikdörtgen şeklindeki tahtaların kullanıldığını unutmamak gerekir. “ Gerek Hatayi, gerekse Kaşi ciltler bir bezeme üslubu olmasının yanında cildin Çin Türkistan’ı ile ilgisini, Uygur kültürü ile bağlarını göstermeye yetecektir. “ Kaynakların ağız birliği etmişçesine cildin kaynağını “Uygurlara” dayandırmaları, bizleri de aynı sonuca götürmektedir. Yalnız ele geçen ciltlerin çok sanatkarane olması, zihnimize cilt sanatının kökeni ve ortaya çıkış tarihi hakkında değişik fikirler getirmektedir.
“İslam cilt sanatına ait bilinen en eski örnekler Mısır ve Tunus’ta bulunmuş olup muhtemelen Tolunoğulları dönemine aittir. 10-13. yüzyıllarda yapılan bütün İslam ciltleri arasında benzerlikler görülür. Bu durum 14. yüzyılda da kısmen devam etmiştir. “ Şunu da söylemek de fayda görüyorum ki, 11. yüzyılda Anadolu’yu yurt edinen Selçuklular, cilt sanatında oldukça mesafe kaydetmişlerdir. “ Rumi” adıyla anılan Anadolu Selçuklu cilt üslubu 13. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Memluklular, 14. yüzyılda ise İlhanlılarda ve Karamanoğulları başta olmak üzere birçok Anadolu beyliklerinde kendisini göstermektedir. Rumi motifle ciltlenmiş birçok eserin Osmanlı Devleti’nde de görülmüş olması, bu motifin tesir sahasının hiç de az olmadığını ortaya sermektedir.

Bir Kitap Nasıl Ciltlenir?
 Kitabın formaları ayrılır: ilk iş olarak kitabın kabı dikkatle yırtılır ve formalar ayrılır. Yırtık yerler ince bez veya kağıtla onarılır. Dikişin iyi olması için formalar baskı tahtası altında tutulur.
 Yan kağıtları hazırlanır: Kitabın ilk ve son sayfaları arasına koymak için yan kağıtlar hazırlanır. Bunlar ikişer sayfadan ibarettir. Kağıtlar, ortasından 0,5 cm’lik yerine kola sürülerek birinci ve sonuncu formalara tutturulur ve kağıt üzerine 0,5 cm’lik kısmı dışarıda kalacak bir bez yapıştırılır. Kuruduktan sonra dışarıda kalan kısmı, formanın içerisine katlanır.
 Kitabın sırtına dikiş yerleri açılır.
 Kitap dikilir.
 Kitabın sırtı tutkallanır.
 Kitabın yan kenarı kesilir.
 Kitabın sırtı yuvarlaklaştırılır.
 Kambura yapılır: Kambura kitap sırtının iki kenarında hem kitabın şeklinin değişmemesi, hem de sonradan konulacak olan kapak mukavvasının kitaba uymasına yardım eden iki çıkıntıdır.
 Kitabın baş ve alt kısmı kesilir.
 Kitabın kenarları boyanır.
 Şiraze yapılır: Boya işi bittikten sonra kitabın baş ve alt taraflarına şiraze yapıştırılır. Uçları makasla tam kambura kalınlığında kesilir.
 Kitabın kabı hazırlanır.
 Kitabın kabı süslenir: Bu süsleme yazıdan, resimlere kadar çeşitli şekillerde olabilir. Bez ciltlerin üzerine basımevlerinde isim veya herhangi bir resim klişesi basılabilir.
Klasik Bir Cildin Bölümleri
Bir yazma eserin cildinde şu bölümler bulunur: Üst kapak, alt kapak, sırt( cilt bend), sertap, mıklep. Süslemeler cildin, üst kapağında görülmesine rağmen, alt kapak ve miklepte de göze çarpar. Şemse Türk cilt sanatının en fazla kullanılan süslemesidir. Fakat şemse kullanılmadan yapılan ciltler de görülür. Bunlara düz ciltler adı verilir. Şimdi şemse teriminin anlamına bakalım: Şemse teriminin Arapça bir kelime olup güneş anlamına geldiğini bilmekteyiz.” Eski kitap ciltlerinin üzerine yapılan güneş şeklindeki süsleme motifi. Kapağın tamamını kaplayan meşinin üzerine yapıldığı gibi, ayrı bir parça halinde kabı örten meşinin ortası hazırlanarak parça büyüklüğünde kesilip yerleştirilmek suretiyle yapıldığı da görülmüştür.” diyor Mine Esiner ÖZEN. Şemseler salbekli olup olmadıklarına göre de tasnif edilmişlerdir. “Şemsenin alt ve üst uçlarındaki küçük süslü paftalara salbek denir. Salbek kabartma olduğu gibi yaldızla boyanarak yapılmış da olabilir. Rumi bir şemsenin Hatayi, Hatayi bir şemsenin de Rumi salbeki olabilir.”

Şemse ile salbekler, bitişik ve ayrı olarak şekillenebilir. Salbekler önceleri küçük olarak yapıldığı halde, 16. yüzyılın zirve ciltlerini aşma isteği ile olsa gerek, 17. yy’da bunların büyüdükleri görülür. Şemselerin etrafındaki eğri kesimlere dendan, fırfır veya diş;dendan hattından sonra ince bir boşluk vardır ki buraya “ kuzu” ; Dendan çizgisine birleşik veya ayrı duran ufak çizgi ya da noktalara “ tığ” denilir.
Kalıbına ve işleme biçimlerine göre ise şemseler şu tekniklerde yapılmıştır:
 Gömme şemseler: Motifler kabartma şeklinde belirtilmiştir. Kitap cilt kapaklarının içlerinin oyulup kabartma şeklinde oturtulduğunu görüyoruz. Bundaki sebep kapakların bozulmasının engellenmesidir.
 Soğuk şemse: Ciltler üzerine yerleri oyulmadan kalıpla kabartma olarak basılan renk ve yaldızla süslenmeyen sade bırakılan şemselerdir. 15. yy’a kadar İslam ülkelerinde bu teknik çok kullanılmıştır.
 Yazma şemse: Deri kapların üzerine yaldız ve fırça ile boyanarak yapılır. Dayanıksızdır.
 Mülevven şemse: Kabın şemse kısmı zeminden farklı renklerde yapılan kabartma şemselerdir.
 Mülemma şemse: Yalnız altın yaldızla basılan, her tarafı altınla sıvanmış şemselerdir.
 Alttan ayırma şemse: Motifin zemini altınla boyanarak doldurulmuşsa ve motifler kabartma olarak üstte, derinin renginde bırakılmışsa bu tür şemselere alttan ayırma denir.
 Üstten ayırma şemse: Yalnız kabartma olarak ortaya çıkmış olan motifler altın yaldızla boyanıp zemini deri renginde bırakılmıştır.s
 Müşebbek veya Katı’ şemse: Deriden kesilerek oyulmuş şemselere denir.
 Zerduz şemse: Sırma ile deri üzerine işlenerek yapılan şemselere denir.
 Yekşah şemse: motifler kalıpla basılmayıp, ezme altın fırça ile sürüldükten sonra “ yekşah” denilen demir bir aletle deri çukurlaştırılarak yapılan şemselerdir.
 Lake şemse: Diğer tekniklerin dışında çeşitli boya ve üç renk tabii altın yaldızla, fırça ile minyatürde tezhipte olduğu gibi boyanarak yapılıp sonradan üzerine kat kat vernik sürülmek suretiyle tamamlanan şemselere denir. Özellikle 17 ve18. yüzyıllarda daha çok yapılmıştır. Çatlak olanları daha makbuldür.
Şemselerde süslemeler simetrik, asimetrik, diyagonal simetrik olarak düzenlenmişlerdir. Bunlardan sonra bir de kabartma şemselerin yapılış tekniklerini izah edelim.
Önce cilt için seçilen mukavva istenilen ebatta kesilir. Bunu üzerine daha ince ikinci bir mukavva süslenecek yerler oyulduktan sonra yapıştırılır. Bundan sonra ise iyice tıraşlanmış deri ile kaplanır.
Yazmalar, dış görünüş olarak;
Baş kısmı – kitabın üst kısmıdır-
Etek kısmı –kitabın alt kısmıdır-
Sırt kısmı – dip kısmı da denir –
Ağız kısmı – kitabın açıldığı kısımdır- diye de adlandırılmıştır. Ciltlerde ele alacağımız diğer kısımlar şunlardır:
Köşebent: Cilt kapağının dört köşesine yapılan süsler. Türk ciltlerinde çoğunlukla şemse ile köşebent arası boş bırakılmıştır. Az sayıda 16. yy. Türk cildinde bu kısım da süslenmiştir.
Şiraze: Klasik ciltte kitabın yapraklarını düzgün tutan bağ ve örgü. Elle örülür ve 2 adet ince, uzun iğne ile çeşitli örgülere göre değişen kalınlıkta iki renk ibrişim kullanılır. Ciltlenecek kitabın sayfaları cüz cüz alınır. Ustalık ve zevke göre yan yana dikilir. Dikişte kullanılan ipin uçları uzun bırakılır. Buna “kanad” denilir ve kitabın cilde bağlanmasını sağlar. Esas cüzleri birbirine bağlayan kısım şirazedir. Kolonları formaların ortasından alınanlara nişanlı şiraze, gelişigüzel yerlerden alınanlara saplama şiraze denir. Şirazenin; sıçandişi, sağ sol yolu, tek baklava, çift baklava, geçmeli, alafranga gibi çeşitleri vardır. Modern ciltlerde şiraze taklidi olan yapıştırma şeritler süs olarak kullanılır.
Şunu da belirtelim ki şiraze sadece Doğu ciltlerinde bulunur. Batı ciltlerinde kullanılmamıştır.
Zencirek: Yazma kitapların sayfa kenarlarına ve levha yazılarının etrafına, iki çizgi arasında altın yaldızla yapılan zincirleme halkalar şeklindeki süsleme suya verilen isimdir.
Ciltlerde Kullanılan Malzemeler
Ciltçiliğin ilk örnekleri olarak, kağıdı koruma amacına yönelik olan tahta kapları bağlama metodundan bahsetmiştim. O halde tahtayı da ciltte kullanılan malzemeye dahil etmek gerekir diye düşünüyorum. Tahtadan sonra kullanıldığını tespit ettiğimiz mukavvadır. Bunun yanında cildin vazgeçilmez malzemesi deri olmuştur. Tabii derinin kendi içerisinde meşin (koyun derisi demektir), sahtiyan (keçi derisi demek olur) ve rak (ceylan derisi anlamındadır) diye ayrıldığını hemen hatırlatmak gerekir. Deri ciltleri bir de süsleme biçimlerine göre inceleyelim:
 Düz deri ciltler: Mukavvanın üstü deri kaplanarak yapılır. Çok sık istinsah edilen eserler böyle yapılmıştır.
 Şemseli ciltler: Süsleme usullerine göre( geometrik, Rumi, Hatayi, Acemkari, şükufe, işlemeli, yazılı, zilbahar) şekillenir.
Deri ciltlerin ardından lake ciltlerin varlığını da unutmayalım. Mukavva, deri veya tahta üzerine uygulanan boyamaların üzerine vernik sürülmek suretiyle hazırlanan ciltlere lake cilt denir. İlk önce Mısır’da tahta lahitler üzerinde görülmüştür. Sulu boya ile yapılan nakışların bozulmaması için, bir sıvıda eritilen bir nevi reçine , boyalar üzerine kaplanmıştır. Lakeye rugani de denir. Lake bir cilt yapılırken önce murakka mukavva hazırlanır. Üzerine lak çekildikten sonra altın ve boya ile nakış yapılır, üst üste birkaç kat lak sürülür. Suluboya ile yapılan nakışları korumak için bir sıvıda eritilen reçine boyaların üstüne çekilir. Bu sıvı suda erimez ve lak adını alır.
Lake ciltlerin Türk-islam kültüründe ele geçen en eski örneği 15. yüzyıla dayanmaktadır. Bu durum lakelerin dayanaksız oluşuyla açıklanabilir. Kütüphanelerimizde lakelerin derilere göre az oluşu da lakelerin hem yapımının zor olması hem de muhafazasının zor olmasıyla açıklanabilir. 18. yüzyıl lake ciltlerin en güzel örnekleriyle doludur. Hemen belirtelim ki lakeye Ruganın yanında Edirnekari de denilmiştir.
Ciltlerin malzemeleri arasında kumaşı da görmekteyiz. Özellikle Doğu ciltlerinde XIII. yüzyıl sonlarından itibaren kapakların iç ve dış yüzlerinin deriyle birlikte kumaşla da kaplandığı görülmüştür. Kenarları deri ortası kumaşla kaplı ciltlerimiz de vardır ve bunlar “ çaharkuşe” adını alır. Doğal olarak ciltler için özel olarak kumaş dokunup dokunmadığı akla gelebilir. Mine Esiner Özen, cilt yapımında kullanılan kumaşların özellikle bu iş için dokunmadığını; İstanbul, Bursa, Çin veya Şam’dan gelen parçalarla ciltlerin yapıldığını belirtir.
II. Bayezid döneminde klasik deri ciltlerin yanında çaharkuşe kumaş ciltler de görülür. Sıkça yapılan kumaş ciltler, 19. yüzyılda Yıldız Sarayındaki mücellidhanede de devam etmiştir.
Ebru ciltler de sayısız örneklerde; iç kapakta, alt ve üst kapaklarda hatta miklep de dahi karşımıza çıkıyor. Ebru, su yüzeyindeki toz boyalara kağıt tatbik olunarak yapılan bir boyamadır. Ebru desenine ve yapan kişiye göre isimlendirilir: Akkase, battal, çifte aharlı, somaki, kumlu, taraklı, kılçıklı, tarama veya gelgit ebrusu, hafif ebru, Hatib ebrusu, Necmettin Okyay ebrusu gibi. Kitap mahfazalarının büyük bir kısmı da ebrudan yapılmıştır.
Murassa ciltler ise kıymetli taşlarla bezenerek yapılmıştır. Fildişi, mine, mercan, yakut, zümrüt, inci ve elmas murassa ciltlerin bezemesinde kullanılmıştır.
Cilt Üslupları
Tarihi gelişim içerisinde Doğu cilt sanatının şu üsluplara ayrıldığını söyleyebiliriz:
 Hatayi ( Kaşi- Horasan- Buhara- Dehlevi)
 Herat ( Herat- Şiraz- İsfahan)
 Arap ( El-Cezire- Halep- Fas)
 Türk ( Diyarbakır- Edirne- İstanbul- Şükufe- Rugan- Barok)
 Lake (İran- Hint)
 Buhara-yı Cedid
7. ve 12. yüzyıllarda gelişmiş olan Arap, Memluk, Rumi ve Mağrıbî üslupları gerilemiş ve yerini Herat ve Hatayi üsluplarına bırakmıştır. Bu iki üslup klasik üslup adını almış, Selçuklu ve dolayısıyla Osmanlı ciltlerini de etkilemiştir.
Klasik üslubun en güzel örneklerinin verildiği yıllar Türk ciltçiliğinin de en üstün devresidir. Özellikle 15 ve 16. yüzyılda, sağlanan kuvvetli iktidarın da tesiriyle, cilt sanatımız parlak ürünler vermiş, fakat bu parlak dönem 17. yüzyılda devam etmemiştir. 18. yüzyıl ise deri ciltlerin yanında başka tipteki ciltlerin de görüldüğü bir devirdir. Lakeler, yekşah denen ve yaldız sürülmüş deri zemine demiri kakmak suretiyle yapılan ciltler, rokoko denilen süslemeli ciltler bunlardandır. 19 ve 20. yüzyıllarda deri kaplar kötü örnekleriyle devam etmiştir. Klasik üslubun sonu Şükufe devridir. Bu devri lakeler, Batı kitap kaplarının tesirlerinin görüldüğü Barok ve Rokoko üslupları takip eder. Artık modern ciltler, eskilerin yerini almıştır.
Ciltlerde Kullanılan Süslemeler
Deri ciltlerin düz deri ciltler ve şemseli ciltler olarak ayrıldığını belirtmiştik. Şimdi ise şemseli ciltlerde kullanılan süsleme türlerini inceleyelim:
Geometrik süslemeler: Bunlara hendesi tezyinat da denir. Bu süslemeyi Türkler islamiyetten önce kullandıkları için daha fazla ilk kitap kaplarında görülür. Yatay, dikey, daire, daire parçası, zikzak gibi geometrik biçimler kullanılarak oluşturulmuştur.
Rumi Süslemeler: Selçukî süsleme de denilir. Sfenks, grifon, ejder, anka gibi hayali varlıkların; kurt, aslan, kaplan, panter, sığır, geyik, davar, at tavşan, kartal, leylek, tavus, ördek, kuğu gibi hayvanların önceleri belirgin bir şekilde, daha sonraları ise stilize edilerek kullanılmasıyla oluşmuştur.
Hatayi Süslemeler: Tamamen hayal gücü ile yapılmış, hakiki ve tabii olmayan çiçeklerden, yapraklardan meydana gelmiştir.tabiattaki çiçeklere benzemezler. Bu çiçekler stilize edilmişlerdir. Hatayi üslubuna saz yolu üslubu da denilmiştir.
Bulut Süslemeler: Bu süslemeye Çin Bulutu da denir. Motiflerimiz arasında özel bir yeri olan bu süslememiz, yine stilize edilmiş bulu kümelerinden oluşur. Bulut süslemelere “çiğ” de denir.
Şükufe Üslubu: Tabiatta sürekli gördüğümüz çiçeklerin üsluplanarak ya da olduğu gibi süslemelerde kullanılmasıyla bu motif oluşmuştur. Bu süsleme özellikle “ Lale devrinde” yaygınlaşmıştır.
Acemkari ( hayvan resimli) ciltler: Hayvan resimli kaplar daha çok İran’da yapılmıştır. Fakat bizim ciltlerimiz arasında bu türleri yok değildir.
Acemkari ciltlerde, desen olarak hayvan resmi kullanılmış ve büyük ihtimal motife ismini bu desenler vermiştir.
Kaplarda hayvan figürleri, alt ve üst kapakta, şemsede, köşebentlerde ve bazen de miklepte göze çarpar.
İşlemeli Ciltler: Deri üzeri bir kumaş gibi işlenerek de ciltler yapılmıştır. Bu işlemelerde altın, gümüş veya ipek iplik kullanılmıştır. Eğer işleme gümüş ile yapılıyorsa simduzî cilt, altınla işleniyor ise zerduzî cilt adını alır.
Yazılı ciltler: Yazma eserlerde ve levhalarda güzel örnekler veren hat sanatı, kitabın cildinde de uygulanmıştır. Ciltte yazının en fazla olduğu kısım sertabdır. Doğu ciltlerinde genelde kitabın sırt kısmında yazı olmaz.
Zilbahar Ciltler: Üzerine ezme altınla, fırça kullanarak geometrik çizgiler çizilmiş, kesişen hatlar arasına noktalar koyulmuş deri ciltlerdir. Kafes adı da verilmiştir. 19. yüzyılda zilbahar ciltlere çok rastlanır. Süsleme esnasında altın kullanıldığı gibi boya da kullanıldığını görüyoruz.
Mücellidler
Mücellid, kitap ciltleyen, ciltçi anlamında kullanılmaktadır. Mücellidlerin, serbest olarak ve sarayda çalıştıklarını bilmekteyiz. Serbest olarak çalışanlar Ehl-i Hıref örgütü,Ehl-i Hıref, küçük el sanatlarıyla uğraşan esnaflara verilen bir addır, içinde bir lonca oluşturmuşlardır. Evliya Çelebi tarafından 17. yüzyılda İstanbul’da yüz dükkanda 300 mücellit ve nakkaşın olduğu söylenmiştir.
Bunun yanında ilk ciltçilik lonca teşkilatının II. Bayezid zamanında kurulduğu bilinmektedir. Mücellidler, önce usta ve şakird olarak ikiye ayrılmışlar; ustalar da kendi kıdemlerine göre, sermücellid- serbölük- seroda- kethüda- serkethüda gibi unvanlar almışlardır.
Cilt ustalarının hepsinin ismini tespit etmek mümkün olmamıştır. Bu durum, İstanbul’da çıkan büyük yangının yıkıntılarıyla açıklanabilir. Zira bu yangında mücellidlerin çalıştıkları birçok dükkan yanmıştır. Ciltler üzerine ise tüm mücellidler, imzalarını atmamışlardır.isimleri tespit edilenlerden bazıları şunlardır: Mehmet Çelebi, Mehmet Yadigar , Süleyman Çelebi, Süleyman Emektar, Mehmet Halife, Saka İsmail, Karamanlı Hasan, Solak Sinan, Şişman Aziz...
Bazı kütüphanelerin de kitap tamiri için Mücellid bulundurduklarını hatırlatmakta fayda görüyorum. Yıpranmış kitap kapları, ustaları tarafından uygun bir şekilde ciltlenmişlerdir. O halde kitap kaplarına bakarak, eserlerin tarihlerini belirleme bir nevi tehlikeli bir iş olacaktır. Çünkü 13 ya da 15. yüzyıla ait bir eser, 19. yüzyılda kendi döneminin zevkine göre ciltlenmiş olabilir.
Doğu ve Batı Ciltleri Arasındaki Farklar
 Doğu ve Batı ciltleri arasındaki en bariz fark, Doğu cildinin şirazeli olmasıdır.
 Klasik doğu ciltlerinde kapaklar kitap boyundadır ve dışarı taşmaz. Cilt kapaklarının ölçüsü, aynı zamanda kitap sayfalarının da ölçüsüdür.
 Dip adı verilen sırt, yuvarlak değil köşelidir. Sırtta yazı bulunmaz. Fakat eserin ya da yazarın adı zahriye’de veya varak’ın ilk yüzünde (1b ) olabilir.
 Sertab ve miklep yalnızca doğu ciltlerinde vardır.

Bu çalışmaya uzun bir sözlük ilave etmeyi düşünüyordum. Fakat Mine Esiner Özen’in, “ Yazma Kitap Sanatları Sözlüğü” bu çalışmamı gereksiz kılacaktı. Bu sebepten seçtiğim az miktardaki kelimeyi burada vermeyi kafi buluyorum.
MİNİ SÖZLÜK
Alt kapak: Sertap ve mıklebin bağlı olduğu kısımdır.
Bezeme: Çoğunlukla yazma, bazen da basma kitaplarda görülen tezhip, süsleme, minyatür vs.
Bordür: Klasik ciltlerde kapağın dış kısmını çevreleyen kısma denir. Yerine göre pervaz, ulama, kenar suyu gibi isimler de alır.
Cildbend: Yazma kitap ciltlerinin muhafazası için kullanılan kutu.
Cönk: Halk şairlerinin dikdörtgen biçiminde uzunlamasına ciltlenmiş şiir mecmuaları.
Deffeteyn: Bir kitap kabı gibi ortası menteşeli ve açılıp kapanır iki kanat şeklindeki sayfalara verilen ad.
Karga: Miklebin Türkçe adı.
Katı’a: Herhangi şekil ve yazının kağıt ya da deriden oyularak çıkartılmasıyla meydana getirilen bir süslemedir. Oyulup çıkartılan kısma erkek, oyulan kısma ise dişi denir.
Okra: Derilerde kurt yeniği izlerine okra denilir.
Pafta: Bordür üzerine yuvarlak veya beyzi şekilde parçalar koyulmuşsa bunlara denir. Paftalar, kartuş olarak da isimlendirilir.
Üst kapak: Ön kapak da denilir. “ Kitabın önünde olup tek başına bulunur.
Zahriye:Yazma eserlerin başlık bulunan ilk sayfasından önceki, temellük kaydı bulunan, çoğunlukla tezhibli ve bazen boş sayfalarına zahriye denir.
Fatih devri kitaplarında zahriye çift sayfadır. Genelde ilk sayfada kitabın Sultan Mehmet b. Murad Han’ın mütalaası için yazıldığını gösteren kayıt, ikincide ise kitabın müellifi ve adı vardır.


KAYNAKÇA
Mine Esiner ÖZEN, Türk Cilt Sanatları, Türkiye İş Bankası Yay. Ankara-1998.
______________ , Yazma Kitap Sanatları Sözlüğü, İ. Ü. Fen Fak. Yay. İstanbul-1985.
İsmet BİNARK, Eski Kitapçılık Sanatlarımız, Ayyıldız Mat. Ankara- 1975.
Yılmaz ÖZCAN, Türk Kitap Sanatında Şemse Motifi, Kültür Bak. Yay. Ankara-1990.
Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, “Cilt, Ciltçilik” maddesi, Dergah Yay. cilt-2.
Türk Ansiklopedisi,” Cilt” maddesi, MEB Yay. Cilt-9.
A. Saim ARITAN, “ Ciltçilik” mad. Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 7. cilt. İst-1993.
C. Esad ARSEVEN, Sanat Ansiklopedisi, I-V, İstanbul 1943-1952.
Yeni Türk Ansiklopedisi, “ Ciltçilik” maddesi, cilt-2.

Konuyla ilgili daha geniş kaynakça için “ TDV İslam Ansiklopedisine ve M. Esiner Özen’in Türk Cilt Sanatları’na bakılabilir.

---